5.00 (1 głosów)

Ocena

ocena
5.00

Dwór Skrzany

Kategoria: Gmina Gostynin


Właściciele i majątek

Pierwsze wzmianki o Skrzanach pochodzą z XIV wieku. W 1382 roku ustanowiono w tejże wsi prawo niemieckie oraz wójtostwo. Skrzany były wsią książęcą, a następnie królewską. W lustracji dóbr królewskich przeprowadzonej w 1564 roku przeczytać można, iż obszar wsi wynosił 51 włók, w tym 4 włóki wójtowskie. Średnie grunty uprawiane były na sposób trójpolowy. Wieś zamieszkiwało 54 kmieci oraz 21 zagrodników. Stały w niej dwie karczmy. Lustracja z 1617 roku oprócz 51 włók, które zajmowała wieś, wymienia również folwark obejmujący 6 włók. We wsi mieszkało już tylko 6 zagrodników. We wsi istniała jedna karczma. Kolejny opis wsi dostarcza lustracja z 1661 roku. Dowiadujemy się z niego o zniszczeniu wsi na skutek wojny. Zabudowania należące do folwarku zostały doszczętnie spalone. Z 51 włók jakie zajmowała wieś uprawiane były tylko dwie. Nadal jednak istniała karczma dworska. Wieś wkrótce została odbudowana. Lustracja dóbr królewskich przeprowadzona w 1789 roku odnotowuje 32 gospodarzy, z których 17 uprawiało jednowłókowe gospodarstwa. Kolejnych 12 uprawiało po pół włóki ziemi. Pozostałych trzech pracowało na rzecz odbudowanego folwarku. Folwark ten znajdował się poza wsią. Składał się z czterech pól uprawnych oraz łąk. Na zabudowania składały się: dwór drewniany, stajnia, stodoły, owczarnia i spichlerz. Była również karczma oraz browar.
Na przełomie XVIII i XIX wieku dobra Skrzany były własnością kolejnych rządów. Dekretem cara Mikołaja I z 1828 roku zostały przeznaczone na sprzedaż. Podczas licytacji przeprowadzonej w 1830 roku nie znalazły jednak nabywcy. Składały się wówczas z wsi Skrzany, osady Skrzańska, wsi Nowa Wieś, folwarku Skrzany, lasu, a także wiataraka w Skrzanach. Niebawem jednak dobra zostały sprzedane Władysławowi Orsetti. W 1837 roku wymieniany jest już jako ich właściciel.
Władysław Orsetti h. Złotokłos był synem Jana i Teresy Bratoszewskiej h. Sulima. Poza dobrami Skrzany posiadał również dobra Dobrzelin. Jak pisze Seweryn Uruski - Władysław znany był z wzorowego gospodarstwa. W 1855 roku został członkiem Resursy Kupieckiej. Ożeniony z Justyną Wodzińską h. Jastrzębiec. Miał z nią córkę Marię, która poślubiła hrabiego Władysława Łubieńskiego h. Pomian. Justyna Orsetti zmarła w Dobrzelinie 9 sierpnia 1849 roku. 5 lat później Władysław wzniósł na cmentarzu parafialnym w Żychlinie kaplicę grobową, ku pamięci swej żony. Kaplica powstała według planów Henryka Marconiego - Radcy Budowniczego. Po benedykacji kaplicy przez księdza Mysłowskiego, zwłoki Justyny zostały w niej złożone. Władysław Orsetti zmarł 22 lipca 1856 roku w Karlowych Warach. Po sprowadzeniu zwłok do kraju, został pochowany 6 sierpnia w grobie rodzinnym w Żychlinie.
W 1856 roku dobra Skrzany nabył Feliks Teodozjusz Higersberger h. własnego, urodzony w Warszawie 29 maja 1820 roku, syn Augustyna dziedzica dóbr Bieniewo i Kazimiery Franciszki Masłowskiej h. Samson. Augustyn, syn Andrzeja (chorążego wojsk koronnych) i Barbary, urodził się w Łucku w gubernii wołyńskiej. Zmarł w Warszawie w 1854 roku. Feliks Higersberger zanim nabył Skrzany był dzierżawcą dóbr Pniewo, gdzie wykazał, że drogą postępu rolniczego głównie produkcją buraków, można dojść do majątku. W 1866 roku nabył pobliskie dobra Rataje. W kolejnych latach zakupił również Piotrów, Choceń, a także Głębokie k. Kłodawy. W 1860 roku ożenił się z Anielą Pulcherią Aleksandrą Pruszak h. Leliwa, urodzoną 7 sierpnia 1837 roku w Śleszynie, córką Tomasza Aleksandra i Seweryny z Żochowskich. Para doczekała się sześciorga dzieci: Stefana, Tomasza, Romana, Aleksandra, Stanisława i Marii. Skrzany będące własnością Higersbergera znakomicie prosperowały. Jeszcze w latach 50. XIX wieku utworzono tam smolarnię o dwóch piecach, gdzie produkowano smołę i terpentynę eksportowane Wisłą za granicę. Smolarnia ta posiadała swe oddziały w okręgach błońskim, łowickim i orłowskim. Jej wyroby nagrodzono medalem rządowym na wystawie w Łowiczu. W majątku działały również cegielnia, gorzelnia i browar. Powszechne uznanie zdobyła uprawa kukurydzy zwanej koński ząb. Była ona przeznaczona na paszę dla wołów, które jak donosiła prasa jadło ją chciwie bez wszelkiej przymieszki. Pszenica z dóbr Skrzany miala również doskonałą opinię, była poszukiwana w całym powiecie. Zdobyła pierwszą nagrodę na wystawie lubelskiej. Około 1860 roku Feliks Higersberger utworzył szkółkę, do której uczęszczały zarówno dzieci jak i starsi włościanie szukając nauki i światła. W trakcie powstania styczniowego 1863 roku Feliks czynnie wspierał powstańców. Został skarbnikiem rządu powstańczego w powiecie gostynińskim. W 1884 roku został delegatem taksowym Towarzystwa Kredytowego Ziemskiego na powiat gostyński.
30 października 1866 roku w majątku wybuchł pożar, na skutek którego spłonęła gorzelnia parowa i browar. Straty szacowano na 5.000 rs. Produkcja roczna tejże gorzelni wynosiła 27.000 rubli rocznie. Trzy lata później nastąpił kolejny kataklizm. Silna burza powaliła kilka tysięcy starodrzewu w lasach należących do majątku. 25 sierpnia 1884 roku ponownie wybuchł pożar w majątku. Tym razem straty wynosiły 88 rs.
W 1872 roku folwark Skrzany wraz z osadą leśną Smolarnia zajmował obszar 2497 mórg z czego grunty orne stanowiły 953 mórg, łąki 187 mórg, las 1151 mórg, zarośla 30 mórg, a nieużytki 176 mórg. W folwarku znajdowało się 14 budynków murowanych i 20 drewnianych.
Aniela Higersberger zmarła 9 marca 1877 roku w Skrzanach, w wieku 39 lat. Feliks zmarł 7 sierpnia 1888 roku, w wieku 68 lat. Oboje spoczęli na cmentarzu w Trębkach. Po śmierci Feliksa majątek został podzielony pomiędzy jego synów. Skrzany otrzymał Tomasz, Piotrów - Stefan, Rataje - Roman, Choceń - Aleksander, Głębokie zaś Stanisław.
Tomasz Feliks Edmund Higersberger poślubił 1 lipca 1899 roku Janinę Katarzynę Owidzką. Ślub odbył się w Michałowie k. Leszna. Oboje doczekali się czworga dzieci: Tadeusza, Haliny Zofii, Juliana i Anieli. Tomasz był dobrym myśliwym. Potrafił swoją pasję połączyć z działaniami społecznymi. Podczas polowania na 18 strzelb w swoim majątku, odbywającego się 21 grudnia 1897 roku za każdy strzał pobierał od myśliwych opłatę kilkukopiejkową. Uzbieraną w ten sposób kwotę przeznaczył na bezpłatne czytelnie przy Warszawskim Towarzystwie Dobroczynności. Podczas polowania ustrzelono 68 zajęcy i 12 kuropatw. Królami polowania zostali jego brat Aleksander oraz Komorowski z Sójek. W grudniu 1902 roku na polowaniu zorganizowanym przez brata Romana w Ratajach, ustrzelono 60 zajęcy. Królem tym razem został Tomasz Higersberger.
W 1897 roku w majątku Skrzany pracowali m.in.: jako rządca Stefan Smakulski, jako pisarz Józef Łukaszewski, jako gorzelany Roman Wiśniewski, jako leśniczy Adolf Fawrel, jako ogrodnik Wawrzyniec Fijałkowski, jako pasterz Michał Ujazdowski, jako gajowy Józef Nowogórski, jako owcarz Walenty Figiel, jako stróż Wojciech Pasikowski, jako mularz August Szablewski, stangretem zaś był Antoni Gruźliński.
19 sierpnia 1900 roku w majątku wybuchł pożar. Doszczętnie spłonął dom, w którym mieszkał kucharz dworski. W 1906 roku Tomasz Higersberger zamknął ochronkę powołaną do życia przez swego ojca. W 1908 roku został nominowany do złotego medalu warszawskiego gubernialnego komitetu ochrony lasów za sztuczne zalesienie przestrzeni 198 dziesięcin. W 1921 roku wszedł do Zarządu Cegielni Parowej Gostynin S.A., która rozpoczęła działalność 12 lutego tego roku. Od 1923 roku zasiadał w Zarządzie Spółki Akcyjnej Przemysłu Rolnego Rolnik. W tym samym roku 17 listopada Tomasz zmarł przeżywszy 57 lat. Został pochowany na cmentarzu w Trębkach. Jego żona - Janina zmarła w Skrzanach 2 września 1918 roku, w wieku 36 lat. Pochowana została w grobie rodzinnym w Trębkach. W tym samym roku - 12 listopada - zmarła w wieku 18 lat córka Aniela, uczennica 8 klasy pensji hr. Zyberk-Platerówny w Warszawie. Aniela spoczęła na cmentarzu powązkowskim w Warszawie.
Po śmierci Tomasza majątek odziedziczyły jego dzieci - Tadausz i Halina, gdyż Julian zaginął bez wieści na studiach w Belgii. Halina wyszła za mąż za Władysława Piotra Antoniego Raczkowskiego. Tadeusz ożenił się z Anną Leską h. Gończy.
W 1926 roku folwark Skrzany zajmował obszar 840 hektarów. Wydaje się, że w latach 30. XX wieku majątek zaczął podupadać. Świadczą o tym liczne licytacje majątku ruchomego. W 1934 roku licytowano fortepian i dwa konie wyjazdowe na pokrycie należności na rzecz warszawskiej firmy Kijewski, Scholtz i Spółka. Rok później ponownie licytowano fortepian koncertowy na rzecz Ubezpieczalni Społecznej w Płocku. Wreszcie w 1938 roku na rzecz Zjednoczenia Fabryk Związków Azotowych w Mościcach i Chorzowie licytowano fortepian, garnitur mebli salonowych i pięć jałówek.
Po wybuchu II WŚ Tadeusz Higersberger wziął udział w kampanii wrześniowej. Poległ w bitwie o wieś Krynice k. Tomaszowa Lubelskiego. 14 września w Skrzanach rozlokował się sztab 27. Dywizji Piechoty z generałem Michałem Tokarzewskim-Karaszewiczem, który następnie przeniósł się do Gostynina. Halina Higersberger zmarła w 1988 roku, pochowana została na cmentarzu w Trębkach.


Zespół architektoniczno-parkowy

Dwór w Skrzanach został wzniesiony w 1. połowie XIX wieku dla Władysława Orsettiego, następnie rozbudowany na przełomie XIX i XX wieku przez rodzinę Higersbergerów. Murowany z cegły, otynkowany, wzniesiony na planie prostokąta. Parterowy z piętrowymi skrzydłami na skrajach oraz wieloboczną sionką od frontu, dach dwuspadowy. Wokół dworu zachowały się resztki parku krajobrazowego z połowy XIX wieku, dziś zdziczałego i zdewastowanego, zajmującego obszar 2,52 hektara.

Więcej zdjęć w Galerii
Fotografia archiwalna pochodzi ze zbiorów Pana Lecha Borzyma i jego strony www.pocztowki.plockie.pl


Źródła:

  • Księga Adresowa Polski dla handlu, rzemiosł i rolnictwa 1926-27, Warszawa 1926
  • Tomasz Adam Pruszak, ... żem zawsze życzliwy temu domowi, Warszawa 2010
  • Seweryn Uruski, Rodzina. Herbarz szlachty polskiej. T.13, Warszawa 1916
  • Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Tom X, Warszawa 1889
  • Adam Boniecki, Herbarz polski T.7, Warszawa 1904
  • Dziennik Urzędowy Województwa Mazowieckiego 1830
  • Dziennik Urzędowy Gubernii Mazowieckiej 1837
  • Kurjer Warszawski 1849, 1854, 1856, 1859, 1877, 1897, 1900, 1918, 1923
  • Gazeta Warszawska 1855, 1869
  • Gazeta Codzienna 1860
  • Czytelnia Niedzielna 1861
  • Magazyn Mód i Nowości Dotyczących Gospodarstwa Domowego 1861
  • Dziennik Warszawski 1866
  • Gazeta Handlowa 1884
  • Słowo 1885, 1908, 1909
  • Kurjer Codzienny 1888
  • Obwieszczenia Publiczne 1921, 1924
  • Gazeta Polska 1934, 1935, 1938
  • Leszek Zugaj, Gmina Gostynin - od pradziejów do współczesności, Gostynin 2014
  • Barbara Konarska-Pabiniak, Tradycja Mazowsza - powiat gostyniński. Przewodnik subiektywny, Warszawa 2013
  • Władysław Grabski, Historya Towarzystwa Rolniczego 1858-1861 r. T.1, Warszawa 1904

Obiekt opisywany Dwór, Park
Stan zachowania Zniszczony
Zastosowanie Funkcje mieszkalne
Rejestr zabytków Brak wpisu
Dostępność obiektu Dostępny z zewnątrz

Lokalizacja

09-500, Skrzany, Polska

Komentarze