5.00 (4 głosów)

Ocena

ocena
5.00

Dwór Puczyce

Kategoria: Gmina Platerów


Właściciele i majątek
Pod koniec XV wieku Puczyce należały do Rafała vel Raczko Saczkowicza h. Gozdawa. Puczyce przejął on najprawdopodobniej po matce, pochodzącej z rodziny Niemirów. Rafał Saczkowicz żonaty był z Anastazją, z którą miał czterech synów: Bartłomieja, Jana, Jerzego i Pawła Raczko oraz trzy córki. W 1470 roku pełnił funkcję sędziego ziemskiego bielskiego, a w latach 1485-1493 starosty mielnickiego. Po Rafale, dziedzicem Puczyc został jego syn - Jerzy Raczko, sędzia ziemski bielski.
W 1580 roku Puczyce były własnością Jana Rokitnickiego.

Pod koniec XVIII wieku Puczyce należały do Józefa Markowskiego h. Bończa żonatego z Anną Piegłowską h. Nałęcz. W 1776 roku jako stolnik reprezentował on ziemię mielnicką na sejmie. Poza Puczycami należały do niego również Tuchowicze i Żuków. Z małżeństwa urodziło mu się dwóch synów: Walenty (ur. w 1774 roku) i Feliks (ur. w 1776 roku). To ten drugi co najmniej od 1809 roku stał się właścicielem Puczyc.
Feliks Markowski był dwukrotnie żonaty: z Franciszką Bełdowską, z którą miał dwóch synów (Krzysztofa Jakuba Jana i Władysława), oraz z Marianną Kruszewską, z którą nie miał dzieci. Marianna Kruszewska wychowywana była przez matkę. Została osierocona w wieku panieńskim. Po tym zdarzeniu zaopiekowała się młodszymi siostrami, będąc właścicielką majątku Kruszewo (Krzeszewo?). Gdy miała 28 lat wyszła za mąż za Feliksa Markowskiego. Po śmierci męża wróciła do swojego majątku rodzinnego, którym zarządzała aż do 20 listopada 1850 roku, gdy zmarła.
Władysław Markowski urodził się w Żukowie w 1801 roku. W 1820 roku wszedł do 4. Pułku Ułanów, gdzie w 1825 roku został podporucznikiem, w 1830 porucznikiem, a rok później kapitanem. Był kawalerem orderu Virtuti Militari. 21 października 1834 roku poślubił w Warszawie hrabiankę Franciszkę Suchodolską h. Janina. Zmarł w Warszawie w 1861 roku. Pochowany został na warszawskich Powązkach.
Drugi syn Feliksa - Krzysztof, urodził się w Żukowie w 1805 roku. W 1822 roku wstąpił do 8. Pułku Piechoty skąd w 1830 roku został przeniesiony do pułku Krakusów. 4 września 1833 roku w Czyżewie poślubił Joannę z Buczyłowskich Dębską, wdowę po Franciszku. W tym czasie był dziedzicem Gołębiówki i dzierżawcą Chlewisk.
Feliks Markowski w 1809 roku zawarł ze swoim bratem - Walentym akt zamiany majątku Puczyce na dobra Celiny i Tuchowicz. Jednak majątek Walentego był znacznie obciążony długami. W następstwie tego 6 kwietnia 1812 roku bracia unieważnili umowę zamiany. Zadłużone dobra tuchowickie nabył Feliks od brata w 1812 roku, ratując go przed subhastacją sądową. W 1819 roku Walenty odkupił je na powrót od Feliksa. Ten w 1825 roku został sędzią pokoju w siedleckim. W latach 1830-31 pełnił funkcję posła na sejm. Następnie był Prezesem Dyrekcji Szczegółowej Towarzystwa Kredytowego Ziemskiego Województwa Podlaskiego. W 1835 roku został Opiekunem Prezydującym w Radzie Szczególnej szpitala w Siedlcach. Poza Puczycami posiadał również dobra Żuków, gdzie zmarł 17 maja 1840 roku.

Od co najmniej 1862 roku dobra Puczyce należały do Adama Goltza, syna Jana i Katarzyny Czempińskiej h. Lew z Laurem. Jego ojciec i dziad byli lekarzami nadwornymi domu książąt Czartoryskich. Stąd Adam urodził się (12 października 1817 roku) w Sieniawie - majątku Czartoryskich. Swoje dzieciństwo spędził w Komarnie, w pobliżu Łosic - majątku rodziców. Po naukach domowych został wysłany do Warszawy na średnie wychowanie szkolne. Celująco ukończył szkołę na Lesznie z programem praktyczno-pedagogicznym, po jej ukończeniu w 1832 roku przeszedł do liceum. W 1836 roku wyjechał na studia filozoficzne do Berlina. Następnie studiował w Greifswaldzie i Paryżu. Po ukończeniu studiów wrócił do kraju, gdzie osiadł na wsi i oddał się gospodarstwu. Początkowo na Suwalszczyźnie, następnie w Puczycach. 10 listopada 1842 roku wziął w Warszawie ślub z Marią Teodorą Tykel h. Cholewiec, urodzoną 9 listopada 1825 roku, córką Feliksa i Urszuli z Mikorskich. W tym samym roku stał się jednym z założycieli i gorliwych współpracowników Roczników Gospodarstwa Krajowego. Od 1854 roku przez ponad 30 lat był powoływany na radcę Komitetu Towarzystwa Kredytowego Ziemskiego w gubernii lubelskiej, biorąc czynny udział w wydaniach Pamiętnika i Zbioru przepisów Towarzystwa. W 1858 roku był jednym z głównych założycieli Towarzystwa Rolniczego. Dwa lata później zaczął pracować w Warszawie. W 1862 roku został powołany przez margrabiego Wielopolskiego do Rady Wychowania Publicznego przy Komisji Oświecenia. Aby być kompetentnym w tym względzie, udał się na nauki do Saksonii. Ponadto był członkiem Towarzystwa Popierania Przemysłu i Handlu, Komitetu Towarzystwa Osad Rolnych, Towarzystwa Dobroczynności, gdzie pełnił funkcję prezesa Sekcji Ochron. Pisał wiele artykułów do Biblioteki Warszawskiej, Kroniki Rodzinnej, Słowa czy Niwy. Miał swój udział w powstaniu Encyklopedii Powszechnej oraz Encyklopedii Rolniczej.
W 1867 roku Adam Goltz zapoczątkował w Puczycach wyrób piwa bawarskiego. Piwo te nie ustępowało najlepszym browarom warszawskim, słynęło na znaczną część kraju. W 1874 roku jęczmień z Puczyc został nagrodzony listem pochwalnym na wystawie rolniczo-przemysłowej.
W 1871 roku odkryto w Puczycach 87.000 sążni kubicznych torfu w bardzo dobrym gatunku. Po Żelkowie, były to drugie co do wielkości złoża w guberni siedleckiej. Po wydobyciu miały zasilać browar i cukrownię w Puczycach. W 1877 roku z dóbr Puczyce wyłączony został folwark Marynki.
25 sierpnia 1887 roku zmarła bezdzietnie żona Adama Goltza - Maria. Po nabożeństwie w kościele Świętego Krzyża w Warszawie, spoczęła na Powązkach. Adam Goltz mieszkał już wtedy w Warszawie, przy ulicy Mazowieckiej. Śmierć żony sprawiła, że zaniemógł i odtąd już chorował. Do zmęczonego organizmu przyplątało się zapalenie płuc. Jak napisała jedna z gazet jego zgon już od miesiąca był przewidywany. Zmarł 21 czerwca 1888 roku w Warszawie. Kondukt żałobny na Powązki poprowadził biskup Kazimierz Ruszkiewicz.
W tym czasie folwark Puczyce zajmował obszar 949 mórg, z czego grunty orne i ogrody zajmowały 506 mórg, łąki 118 mórg, pastwiska 71 mórg, las 217 mórg, nieużytki zaś zajmowały obszar 37 mórg. Stało w nim 6 budynków murowanych i 18 drewnianych.

Kolejnym właścicielem co najmniej od 1890 roku był Jan Nasiłowski, syn Antoniego i Magdaleny z Rozbickich, dziedziców wsi Stany Małe. Jan urodził się 27 września 1823 roku we wsi swoich rodziców. Zanim nabył Puczyce był dziedzicem Zakrza k. Łosic. 6 lutego 1855 roku w Łosicach poślubił Mariannę Wierzbicką, urodzoną w Łosicach, córkę Feliksa i Magdaleny z Wierzbickich. Para doczekała się trojga dzieci: Aleksandra Rocha (ur. w Zakrzu 16 sierpnia 1864 roku, zm. 22 kwietnia 1881 roku), Franciszka Arkadiusza (ur. w Zakrzu 13 stycznia 1867 roku, zm. w Warszawie w 1908 roku) i Stanisława.
Jan Nasiłowski zmarł około 1900 roku. Po jego śmierci spadek przyjął jedynie syn Stanisław, pozostali sukcesorzy zrzekli się go. Stanisław urodził się w Wojewódkach. 10 września 1894 roku w Modliborzycach poślubił Gabrielę Józefę Michelis, urodzoną w 1874 roku w Wierzchowiskach, córkę Jana i Wiktorii z Kołodziejczyków. Oprócz Puczyc, posiadał również majątek Klimczyce. Był prezesem Rady Nadzorczej Spółdzielni Spożywczo-Rolniczej w Platerowie. Jednak Stanisław Nasiłowski był przede wszystkim znany jako lekarz. Wsławił się w okolicy ofiarowaniem 3 października 1912 roku 26 mórg ziemi ornej oraz 5 mórg lasu dla Towarzystwa Gniazd Sierocych. Towarzystwo to pod kierownictwem Stanisława Glezmera urządziło w Puczycach gniazdo sieroce wg projektu Zdzisława Kalinowskiego, do którego przyjmowano dzieci katolickiego wyznania w wieku od 6 do 17 lat. Doktor Nasiłowski został przewodniczącym Zarządu Gniazda w Puczycach. Gniazdo w swym założeniu miało posiadać warsztaty tkackie, kowalskie, stolarskie, dzieci miały uczyć się pszczelarstwa, hodowli i rolnictwa. Jednym z większych fundatorów była również hrabina Broel-Platerowa z pobliskiego Hruszniewa oraz właściciel Ruskowa - Ignacy Humnicki. W 1914 roku przebywało w nim 13 sierot. Gospodarka była oparta na hodowli owiec świniarek, indyków i prosiąt.
Oprócz darowizny dla Gniazda Sierot, Stanisław Nasiłowski ofiarował 8 mórg gruntu Towarzystwu Kolonii Letnich. W 1913 roku otworzył w swym majątku szpitalik na 4 łóżka.
W 1921 roku folwark Puczyce zamieszkiwało 108 osób, w tym: 50 mężczyzn i 58 kobiet. Sześcioro z nich było wyznania mojżeszowego. Znajdowało się w nim 5 budynków o przeznaczeniu mieszkalnym.
Stanisław Nasiłowski zmarł w Puczycach 26 grudnia 1925 roku, przeżywszy 64 lata. Pochowany został na cmentarzu parafialnym w Górkach. Jeszcze na początku lat 30. majątek należał do jego sukcesorów i liczył 514 hektarów. Być może był w ich rękach do wybuchu II WŚ.

Po wojnie majątek został rozparcelowany. W dworze zaczęła funkcjonować szkoła podstawowa oraz mieszkania dla nauczycieli, którzy na terenie parku pozakładali ogródki warzywne. W 1956 roku szkoła przestała istnieć. Na jej miejscu Zakład Opieki Zdrowotnej w Łosicach utworzył Izbę Porodową, która działała tu do 1978 roku. Północna część parku była dzierżawiona przez Urząd Gminy okolicznym rolnikom, którym przeszkadzały stare drzewa. Zostały one przez nich wycięte, a park został zamieniony w łąki i pastwiska. Podobny los dotknął zabudowania gospodarcze, które zostały rozebrane na cegłę.
W 1978 roku w części dworu ulokowano magazyny firmy Cefarm, inną część zajmowały wojskowe magazyny leków. Obecnie stoi opuszczony.


© Jacek Szyszko 2018

Więcej zdjęć w Galerii

Źródła:

  • Arkadiusz Bereza, Witold Okniński, Sądownictwo Siedleckie Tradycje i współczesność, Warszawa 2010
  • Stanisław Mleczko, Mleczko, Raczko, Saczko i Łyczko: przyczynek do kwestyi ustalania się nazwisk szlacheckich w XV wieku, Lwów 1912
  • Seweryn Uruski, Rodzina. Herbarz szlachty polskiej. T.10, Warszawa 1913
  • Artur Rogalski, Radzyń i powiat radzyński w okresie Księstwa Warszawskiego 1809-1812: próba nakreślenia problemu badawczego, Radzyński Rocznik Humanistyczny 6/2008
  • Aleksander Jabłonowski, Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym. T. 6, Warszawa 1908
  • Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Tom IX, Warszawa 1888
  • Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej opracowany na podstawie wyników pierwszego powszechnego spisu ludności z dn. 30 września 1921 r. i innych źródeł urzędowych. T. 4, Województwo lubelskie, 1924
  • Gazeta Warszawska 1828, 1834, 1854, 1862, 1864
  • Gazeta Polska 1830, 1888
  • Korrespondent 1835
  • Kurjer Warszawski 1840, 1850, 1861, 1864, 1887, 1888, 1890, 1912, 1913, 1925
  • Dziennik Poznański 1865
  • Tygodnik Lekarski 1865
  • Kurjer Codzienny 1867, 1871, 1888
  • Gazeta Rolnicza 1872, 1874
  • Gazeta Handlowa 1874
  • Gazeta Przemysłowo-Rzemieślnicza 1875, 1878
  • Kronika Rodzinna 1875, 1888
  • Kurier Rolniczy 1878
  • Słowo 1887, 1888, 1912
  • Głos 1888
  • Kłosy 1888
  • Gazeta Sądowa Warszawska 1903
  • Głos Podlasia 1912, 1914
  • Ziemia Lubelska 1912, 1913, 1914
  • Gazeta Świąteczna 1913
  • Lubelski Dziennik Wojewódzki 1930
  • Architekt 1913
  • www.raczko.com.pl
  • www.ogrodowy.minigo.pl
Zespół Dworski
Skład zespołu Dwór
Stan zachowania Niszczejący
Zastosowanie Opuszczony
Numer rejestru zabytków województwa mazowieckiego A - 184
Data wpisu do rejestru zabytków 10.04.1990
Dostępność obiektu Dostępny z zewnątrz

Lokalizacja

08-210, Puczyce, Polska

Komentarze