0.00 (0 głosów)

Ocena

ocena

Dwór Mężenin

Kategoria: Gmina Platerów


Właściciele i majątek
W 1594 roku Mężenin należał do Jana Leśnowolskiego h. Pierzchała (Roch) i synów jego brata Marcina. Jan był synem Jakuba i Doroty Skulskiej. Leśnowolski w 1569 roku pełnił funkcję rotmistrza jazdy koronnej w wojsku kwarcianym. W 1576 roku zaciągnął się do wojska nadwornego jako rotmistrz husarski. W 1582 roku otrzymał starostwo parnawskie, a dwa lata później został kasztelanem zakroczymskim. W 1588 roku został kasztelanem czerskim. W 1590 roku otrzymał starostwa brańskie i suraskie na Podlasiu. Ożeniony był z Ewą Podłęską, z którą miał córkę Helenę i czterech synów - Adama, Marcina, Prokopa i Jakuba. Jan Leśnowolski zmarł w 1596 roku.

W XVII wieku dobra Mężenin należały do Wojciecha Emeryka Mleczko h. Doliwa, wojewody podlaskiego, urodzonego w 1625 roku, syna Mieczysława i Zuzanny Chądzyńskiej. Wojciech był dwukrotnie żonaty. Jego pierwszą żoną była Anna Opalińska h. Łodzia, córka Piotra i Katarzyny Leszczyńskiej h. Wieniawa. Drugą żoną była Marianna Stadnicka h. Drużyna, córka Jana Kazimierza i Izabeli Kalinowskiej h. Kalinowa. Wojciech Emeryk Mleczko zmarł w 1672 roku.
Zanim jednak zmarł drogą różnych transakcji i sprzedaży dobra trafiły w ręce Jana Władysława Kunath-Wyrożembskiego, syna Marcina i Katarzyny Siestrzewiłowskiej. Jan poślubił Teodorę Karczewską, z którą miał córkę - Joannę. Po śmierci Jana Wyrożembskiego dobra, drogą spadku, przypadły Joannie.
Joanna Kunath-Wyrożembska poślubiła księcia Franciszka Michała Woronieckiego h. Korybut, syna Władysława i Doroty z Lisieckich h. Dryja. W ten sposób Mężenin trafił w ręce Woronieckich. Franciszek i Joanna Woronieccy mieli troje dzieci: Bazylego, Teodorę i Anielę. Po śmierci rodziców (około 1774 roku) rozległe dobra oszacowane na 502.887 złotych zostały rozdzielone na całą trójkę. Mężenin wraz z Mortowem, Milejkami, Nieznankami i Prosniowem, o łącznej wartości 145.267 złotych, trafiły w ręce Anieli Woronieckiej.
Aniela poślubiła Józefa Wodzińskiego h. Jastrzębiec, podkomorzego liwskiego. Para miała córkę - Joannę.

W XIX wieku Mężenin należał do Pawła Marcelego Bądzyńskiego h. Junosza, syna Michała (pisarza grodzkiego mielnickiego) i Rozalii Kamieńskiej. Paweł Marceli urodził się w 1794 roku w Tchórzewie (ob. gmina Zbuczyn). 14 sierpnia 1822 roku poślubił w Jakubowie Mariannę Józefę Annę Piłsudską h. Kościesza, córkę Jana (starosty czerakowskiego, kawalera Orderu św. Stanisława) i Anny z Niemirów. W tym czasie Bądzyński był posesorem dzierżawnym Szydłówki (ob. gmina Olszanka). W późniejszym okresie był również dziedzicem Czekanowa. Zmarł 26 listopada 1848 roku, w wieku 54 lat. Po jego śmierci żona zamieszkała wraz ze swym wujem - Janem Niemirą w jego majątku w Krzesku, gdzie zmarła 26 sierpnia 1852 roku. Pochowana została wraz z mężem w kościele w Skrzeszewie.

W pierwszej połowie XIX wieku części w Mężeninie posiadali Tomasz Mężyński wraz z żoną, Marianną z Pawłowskich oraz Ignacy Kuszel. W 1821 roku części te nabył Jan Popławski, pisarz grodzki litewski, dziedzic Tokar w powiecie brzeskolitewskim. 14 maja nabył części Kuszla, natomiast 14 czerwca części małżonków Mężyńskich.
Trzy lata później (20 sierpnia 1824 roku) Popławski odsprzedał część dóbr Mężenin małżeństwu Wincentemu i Katarzynie Helenie z Babskich Koffszonom. Para nabyła dobra za 30.000 złotych. Sprzedana część otrzymała nazwę Mężenin B.
W 1826 roku dzierżawcą dóbr Mężenin A był Władysław Wyhowski. Do majątku należał w tym czasie folwark Michałów. Razem z nim majątek Mężenin zajmował obszar 1808 mórg.

Wincenty Koffszon, syn Wincentego i Konstancji był tłumaczem języka rosyjskiego przy Urzędzie Komory Warszawskiej oraz podporucznikiem Wojsk Polskich. W czerwcu 1815 roku poślubił w Warszawie Katarzynę Helenę Babską, córkę Antoniego i Ludwiki Patajewskiej. Para nie miała dzieci. 4 dni po nabyciu dóbr Wincenty zmarł w Warszawie. Jego część odziedziczyła żona. Połowę dóbr odsprzedała 3 grudnia 1825 roku, swemu bratu - Franciszkowi, chirurgowi z Łomży. Transakcja opiewała na 12.000 złotych. Drugą połowę - odziedziczoną po mężu - sprzedała bratu 2 czerwca 1828 roku za 18.000 złotych.
W dobrach Mężenin B znajdował się dwór, który spłonął od pioruna wraz z karczmą i browarem przed 1829 rokiem.
8 czerwca 1830 roku Franciszek Babski sprzedał dobra Mężenin B małżonkom Janowi i Magdalenie z Radziszewskich Kobylskim. Za dobra ze spalonymi budynkami zapłacili oni Babskiemu 15.000 złotych. Jan Kobylski w tym samym roku kupił dobra Mężenin A, należące do Popławskiego, a zajęte za długi przez komornika. Z opisu komorniczego dowiadujemy się, iż na zabudowania dworskie składały się: dwór w stanie dobrym drewniany, studnia, piwnica, stajnia z wozownią, spichlerz, stodoła i obora drewniane, owczarnia w słupy z chrustu w stanie niezłym.
Dwór murowany stanął przed 1852 rokiem, prawdopodobnie wybudowany został przez Michała Kobylskiego.
Michał Kobylski przez 20 lat pełnił urząd Sędziego Pokoju Okręgu Łosickiego, a przez 16 lat Radcy Towarzystwa Kredytowego Ziemskiego. Był administratorem dóbr sarnackich (1820), a następnie klimczyckich (1823). Zanim nabył Mężenin dzierżawił Rozwadów. Poślubił Magdalenę Radziszewską, z którą miał co najmniej sześcioro dzieci: Ludwikę (ur. w Rachowie), Lucjana, Aleksandrę Emilię (ur. w Rozwadowie 30 stycznia 1820 roku), Mariannę Klementę Aleksandrę Dorotę (ur. w Rozwadowie 15 lipca 1822 roku), Edwarda Gracjana Koronata (ur. w Rozwadowie 8 października 1823 roku, zm. w 1900 roku), Aleksego Ludomira Gustawa (ur. w Rozwadowie 18 lipca 1825 roku).
Michał Kobylski zmarł w Mężeninie 15 sierpnia 1850 roku w wieku 64 lat. Pochowany został na cmentarzu przykościelnym w Ruskowie. Po jego śmierci zarząd nad dobrami objął najstarszy syn - Lucjan, urodzony w Rachowie 25 stycznia 1817 roku. Lucjan Kobylski był uczniem Korpusu Kadetów w Kaliszu. W 1854 roku został mianowany członkiem Rady Opiekuńczej Zakładów Dobroczynnych Powiatu Bialskiego.

Co najmniej od 1860 roku właścicielem Mężenina był Karol Aleksander (Charles Alexander) Fanshawe, dziedzic dóbr siemiatyckich. Dobra siemiatyckie odziedziczył wraz z dwoma braćmi - Henrykiem i Edwardem, po swojej matce Paulinie z Mejznerów h. Lubicz Fanshawe, wdowie po Williamie (Wilhelmie) Simonie, generale wojsk cesarsko-rosyjskich. Henryk Fanshawe zmarł bezdzietnie w Wierzbnie pod Warszawą 14 sierpnia 1853 roku w wieku niespełna 30 lat. 13 grudnia 1856 roku drugi z braci - Edward - zrzekł się na rzecz Karola swojej części dóbr, będąc dziedzicem Kocka.
Karol Fanshawe pochodził z angielskiej rodziny ewangelickiej. Poślubił Altheę Hedwige Fanshawe (być może w Warszawie - 18 października 1848 roku), z którą miał troje dzieci: Altheę Pauline Louise, Karolinę Emilię (ur. 21 października 1850 roku w Siemiatyczach) oraz Fanny Sophię (ur. 13 lipca 1854 roku w Siemiatyczach). W 1861 roku przyłączył do dóbr Mężenin dobra Chrostowiec, należące wcześniej do dóbr siemiatyckich. Stało się tak na skutek zmiany biegu rzeki Bug. Karol Fanshawe był właścicielem Mężenina co najmniej do 1866 roku.

Około 1870 roku Mężenin stał się własnością Waleriana (Walerego) Jundziłła h. Łabędź. Walerian był synem Władysława i Bogumiły z Suchodolskich. Ożenił się z Zofią Wołłowicz h. Bogoria, córką Eustachego i Henryki Szukiewicz h. Odrowąż. Para miała co najmniej troje dzieci: Marię, Jadwigę i Stefana Michała. Walerian zmarł 7 listopada 1873 roku w majątku Rohotna, w guberni grodzieńskiej, przeżywszy 54 lata. Po jego śmierci dobra odziedziczył syn - Stefan.
Stefan Jundziłł poślubił w 1890 roku w Wilnie Melanię Anastazję Joannę Dowgiałło h. Zadora, córkę Ksawerego i Józefy Chlewińskiej h. Radwan. Para doczekała się syna - Kazimierza Waleriana, ochrzczonego w 1891 roku w Wilnie.
W 1885 roku dobra Mężenin składały się z folwarków Mężenin i Michałów, przyległości Chrostowiec i wsi Mężenin. Ich obszar wynosił 2.015 mórg, z czego rozległość folwarku  Mężenin wynosiła 1.742 morgi. 600 mórg zajmowały grunty orne i ogrody, 171 mórg łąki, 103 morgi pastwiska, 725 mórg las, 143 morgi nieużytki i place. W folwarku stało wtedy 5 budynków murowanych i 13 drewnianych.

W 1909 roku jako właściciel jest wymieniany Mateusz Tatarzewski, zaś w 1911 niejaki Gregorowicz, który w tymże roku sprzedał majątek Bankowi Włościańskiemu. W latach 20. XX wieku majątek dzierżawił Ludwik Prażnowski, a następnie Polskie Towarzystwo Teozoficzne. Początkowo Towarzystwo wynajmowało część dworu od dzierżawców wyłącznie na miesiące letnie. Organizowane były tam kolonie dla członków Towarzystwa, podczas których studiowano i omawiano zagadnienia związane z teozofią i życiem. Pod koniec lat 20. XX wieku majątek Mężenin został rozparcelowany przez Okręgowy Urząd Ziemski w Lublinie. W następnych latach utworzono Spółdzielnię Kultury Rolnej i Kolonii Letnich i zakupiono na raty w 1929 roku resztówkę o powierzchni 29,5 hektara. Na obszar resztówki składało się 18,5 hektarów użytków rolnych, 3,02 hektary podwórzy i pod zabudowaniami, 5,24 hektarów parku i sadu owocowego oraz 2,26 hektary nieużytków. Znajdowało się w niej również 10 zabudowań mieszkalnych i folwarcznych. Nie mogąc znaleźć osoby do prowadzenia gospodarstwa zmieniono statut Spółdzielni oraz jej nazwę na Spółdzielnię Przyjaciół Uroczyska Mężenin.
Władysław Bocheński tak opisuje warunki pobytu na Kolonii:

Warunki na kolonii były bardzo prymitywne. Początkowo spało się na siennikach położonych na podłodze, a ponieważ miejsca było mało – część uczestników zabierała na noc swoje sienniki i pościel, rozkładając je w pobliżu domu pod starymi rozłożystymi drzewami. W 1925 roku zaczęliśmy stawiać maleńkie, jednoosobowe chatki z topornie skleconymi z żerdzi pryczami. Chatki te to cztery wkopane w ziemię grube żerdzie i bardzo prosta konstrukcja dachu pokrytego słomą. Trzy „ściany” były zrobione z przeplecionych gałęzi, a czwartą, wejściową, zawieszano kocem. Z czasem cztery ściany były wykonane ze słomy, a w dwóch wstawione drzwi i okno.

Około 1936 roku budynek dworu powiększył się o piętro. Na parterze mieściła się duża sala, pełniąca rolę świetlicy, zaś w dni deszczowe służąca jako jadalnia (jedzenie było wyłącznie jarskie). Obok niej były pomieszczenia biurowe, kuchnia i inne pomieszczenia gospodarskie. Na piętrze znajdowało się kilka pokoi dla gości (zamieszkiwali je m.in. Janusz Korczak i Michał Tokarzewski-Karaszewicz). Na piętrze, na przeciwko balkonu znajdował się duży pokój, w którym odbywały się narady. Do obsługi pensjonariuszy wybierano najładniejsze dziewczyny w powiecie. Nosiły one stroje regionalne.

Majątek Mężenin był również wykorzystywany przez teozofów jako miejsce spotkań loży masońskiej “Orzeł Biały”, będącą częścią Międzynarodowego Mieszanego Zakonu Wolnomularskiego Le Droit Humain. Loża “Orzeł Biały” została zainicjowana w 1924 roku przez generała Michała Karaszewicza-Tokarzewskiego. W pierwszych latach członkowie loży spotykali się w Warszawie, w mieszkaniu należącym do hrabiny Kazimiery Broel-Plater, właścicielki Hruszniewa, i jej córki hrabiny Heleny Potulickiej z Ostromęczyna. Dzięki hrabinom doszło do zakupu dworu w Mężeninie. Pieniądze na ten cel przekazane zostały za pośrednictwem Aleksandry Piłsudskiej, żony marszałka. W latach 30. XX wieku gazety rozpisywały się o “klasztorze teozofów” i “siedzibie biskupa masońskiej sekty”. Jedna z nich tak opisuje Mężenin:

We wspaniałym parku stoi wielkopański pałacyk jednopiętrowy, składający się z 16-tu pokoi. Tu zjeżdżają się na wywczasy teozofowie i teozofki z Warszawy, dla wspólnego odprawiania teozoficznych obrzędów. Na pierwszym piętrze znajduje się sala nabożeństw, pokoje zajęte są przez adeptów, na parterze znajduje się sala jadalna, w której zasiadają mieszkańcy pałacyku do wspólnych uczt. Na honorowem miejscu zasiada “biskup” teozofów. Pałacyk jest bowiem stałą siedzibą “biskupa” teozofów. Jest nim niejaki Tadeusz Pieczkiewicz, były student SGGW, młodzieniec liczący sobie około 26 lat. Żonaty jest on z teozofką i administruje wraz z nią majątkiem, za co pobiera od teozofów stałą pensję. Młodzieńczy “biskup” odprawia “nabożeństwo”, udziela “chrztów”, ślubów i kieruje praktykami teozoficznymi. Tu także odbywają się “wtajemniczenia” teozoficzne. Jest ich trzy stopnie. Adepci na pierwszym stopniu wtajemniczeń uczestniczą jedynie w pogadankach i nabożeństwach. Adepci na drugim stopniu są już wtajemniczeni w obrzędy magiczne - na trzecim stopniu następuje wtajemniczenie zupełne. Wśród obrzędów znajduje się między innemi pokłon oddawany gremjalnie przez wszystkich mieszkańców “klasztoru” słońcu w dzień, a księżycowi w nocy. Obrzędy na łonie natury, w których uczestniczą zarówno kobiety, jak i mężczyźni, odbywają  się w warunkach żywo przypominających słynne kąpiele mariawickie. Stosunek dwóch płaci na tych obrzędach układa się w ogóle w sposób więcej niż swobodny. Ludność okoliczna ma na to jedno określenie: - Rozpusta!

Oprócz generała Michała Tokarzewskiego-Karaszewicza czy Janusza Korczaka Mężenin odwiedzali m.in. pisarz Igor Abramow-Newerly, Wanda Wasilewska, major AK Janina Karasiówna, generał Aleksander Litwinowicz, minister Wojciech Świętosławski i wielu innych.
Po rozwiązaniu przez prezydenta Mościckiego w 1938 roku zrzeszeń wolnomularskich, spotkania w Mężeninie odbywały się nadal, jednak w formule wypoczynkowej, pod przykrywką wczasów. Po wybuchu II WŚ dwór w Mężeninie został przekształcony przez Niemców na wartownię straży granicznej. W czasie działań wojennych zniszczone zostały zabudowania gospodarcze, zdewastowano ogrodzenia, bramy i częściowo park. Sam dwór nie uległ większemu zniszczeniu. Po wojnie Mężenin wrócił w ręce teozofów. Próbowano wznowić działalność Uroczyska. W dokumentach Urzędu Bezpieczeństwa z 1949 roku zachowała się notatka:

Ośrodek ten istnieje i działa w chwili obecnej, nie jest jednak reklamowany. Jest on wykorzystywany przede wszystkim dla wczasów przez okultystów z różnych szkół, a zarazem jako miejsce kontaktów ideowych. Prawdopodobnie ośrodek ten jest wykorzystywany także jako miejsce dla zebrań i zjazdów ogólnopolskich masonerii okultystycznej.

W 1949 roku cały majątek Polskiego Towarzystwa Teozoficznego przekazano Wojewódzkiej Radzie Narodowej. Ta przekazała go Wojewódzkiemu Związkowi Gminnych Spółdzielni „Samopomoc Chłopska” w Warszawie. Spółdzielnia utworzyła w dawnym majątku ośrodek kolonijno-wczasowy.
W 1964 roku Wojewódzka Rada Narodowa w Warszawie podjęła decyzję o przeznaczeniu budynku dworu na szkołę podstawową. W porze wakacyjnej ośrodek nadal miał pełnić funkcje kolonijne. W 1974 roku dawnym majątek Mężenin przejęła Komenda Wojewódzka Milicji Obywatelskiej w Warszawie, a rok póżniej w Siedlcach, w 1979 roku zaś w Białej Podlaskiej.
W 1999 roku szkoła podstawowa zakończyła swoją działalność, a dwór i park stały się własnością gminy. W 2008 roku Rada Gminy w Platerowie podjęła uchwałę o sprzedaży majątku. W drodze pierwszego przetargu ustnego, który odbył się 17 marca 2009 roku dwór wraz z parkiem został sprzedany prywatnej osobie.

Zespół architektoniczno-parkowy
Stojący na wzgórzu dwór wybudowano prawdopodobnie przed 1852 rokiem dla Michała Kobylskiego. Częściowo murowany, częściowo drewniany. Piętrowy z parterowymi aneksami po dwóch stronach. Ryzalit w części środkowej, w którego części dolnej znajduje się arkadowy podcień. W kondygnacji piętra zaś znajduje się arkadowa loggia. Budynek dworu przeszedł remont w 1965 roku, dostosowujący go do otwarcia w nim szkoły podstawowej.
Na początku XX wieku do dworu prowadziła droga przez park zaczynająca się od murowanej bramy wjazdowej. Jej ruiny przetrwały do dzisiaj. Obok nich znajduje się murowana dozorcówka. Przy drodze do dworu, na wschód od bramy wjazdowej znajdowała się druga brama, również murowana. Na północ od niej znajdowały się kuźnia, stelmachownia oraz chłodnia. Na południe od parku znajdowała się część gospodarcza, oddzielona od parku drogą powodziową. Na część gospodarczą składały się: murowana owczarnia, obora, stajnia i spichrz oraz drewniane stodoła, oranżeria, chlew i rządcówka. Były również dwa murowane ośmioraki oraz gorzelnia. Część gospodarcza była ogrodzona drewnianym płotem. Zabudowania gospodarcze zostały zniszczone podczas II WŚ. W parku zajmującym obszar 7,5 hektara zachował się starodrzew, m.in. 10 pomników przyrody - dębów szypułkowych.


© Jacek Szyszko 2019

Więcej zdjęć w Galerii

 

Źródła:

  • Dziennik Urzędowy Województwa Podlaskiego 1827, 1830
  • Gazeta Warszawska 1827, 1866
  • Kurjer Warszawski 1848, 1850, 1852, 1854, 1855, 1873, 1889
  • Dziennik Warszawski 1874
  • Słowo 1900
  • Ziemia Lubelska 1912, 1929
  • ABC 1930
  • Orędownik Powiatowy Powiatu Grudziądzkiego 1932
  • Robotnik 1938
  • Aleksander Jabłonowski, Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym T.6 Podlasie, Warszawa 1908
  • Włodzimierz Bocheński, Zakon Wszechświatowego Zjednoczonego Wolnomularstwa “Le Droit Humain” w Ars Regia 3/1 (6) 1994
  • Adam Boniecki, Herbarz Polski, Warszawa
  • Maria Grochowska, Podlasie Moja Ojczyzna, Warszawa 2013
  • Daniel Bargiełowski, Mężenin teozofów w Karta 87/2016
  • Teodor Żychliński, Złota księga szlachty polskiej. R.13, Poznań 1891
  • Internetowy Polski Słownik Biograficzny
  • Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Tom VI, Warszawa 1885
  • Spis alfabetyczny obywateli ziemskich Królestwa Polskiego ze wskazaniem ostatniej stacji pocztowej, Warszawa 1909
  • Dokumentacja ewidencyjna założenia dworsko-ogrodowego w Mężeninie
  • Urząd Gminy w Platerowie
  • Teki Dworzaczka
Zespół Dworsko-parkowy
Skład zespołu Dwór, park, brama
Stan zachowania Zniszczony
Zastosowanie Własność prywatna
Numer rejestru zabytków województwa mazowieckiego 138
Data wpisu do rejestru zabytków 31.12.1983
Rejestr zabytków Pałac, park, brama
Dostępność obiektu Dostępny

Lokalizacja

08-210, Mężenin, Polska

Komentarze