5.00 (1 głosów)

Ocena

ocena
5.00

Dwór Smoszewo

Kategoria: Gmina Zakroczym


Właściciele i majątek
Dobra Smoszewo w połowie XV wieku należały do Ziemaka Bielińskiego h. Junosza, sędziego ziemskiego ciechanowskiego. W XVI wieku należały do Piotra Krajewskiego, żupnika zakroczymskiego, który prawa do nich otrzymał z nadania Anny Jagiellonki. Następnie Smoszewo było w posiadaniu Lasockich "znakomitej domowemi i publicznemi cnotami familii". Stało się to poprzez ślub dziedziczki Smoszewa, Mochłowa i Gumowskiej Woli - Jadwigi Krajewskiej, wdowy po Stanisławie Gulczewskim z Wacławem Lasockim h. Dołęga.
Wacław, urodzony 17 lutego 1626 roku w Zakrzewie, był chorążym wyszogrodzkim, starostą siennickim, podkomorzym zakroczymskim, posłem na sejmy i marszałkiem Trybunału Koronnego. Zmarł w 1703 roku, został pochowany w Zakroczymiu. Majątek odziedziczył syn Wacława – Ludwik Antoni Lasocki, urodzony w 1655 roku w Smoszewie. Był on sekretarzem królewskim, podczaszym wyszogrodzkim, starostą zakroczymskim, posłem na sejmy. Jako major wojsk koronnych walczył w 1683 roku pod Wiedniem i Parkanami. W 1689 roku otrzymał nominację na pułkownika wojsk koronnych. Ożeniony był z Cecylią Pląskowską. Zmarł w 1709 roku pozostawiwszy dwóch synów - Józefa i Dymitra.
Smoszewo trafiło w ręce Dymitra Demetriusza Lasockiego h. Dołęga, cześnika i miecznika zakroczymskiego, wojskiego zakroczymskiego, posła i pisarza ziemskiego, sędziego wojskowego. Był on mężem Maryanny Żórawskiej, z którą doczekał się syna Zygmunta. Zmarł w 1754 roku. Po jego śmierci dobra przeszły w ręce Zygmunta, wojskiego mniejszego sierpskiego, wojskiego większego płockiego, podczaszego raciążskiego, sędziego kapturowego. Zygmunt ożenił się w 1759 roku w Chociszewie z Józefą Łaźniewską. W 1764 roku podpisał elekcję z ziemią zakroczymską. Zmarł 8 sierpnia 1817 roku w Radzanowie.
Dobra smoszewskie przeszły w ręce jego syna - Jana Lasockiego h. Dołęga, prefekta departamentu łomżyńskiego, radcy województwa mazowieckiego. Jan ożenił się z Julią Oborską, z którą miał co najmniej trzy córki: Annę, Józefę (zm. w Warszawie 8 października 1830 roku) i Paulinę. Zmarł w Płocku 14 listopada 1821 roku i tam został też pochowany w grobie rodzinnym. Spadkobierczyniami majątku zostały córki.
10 czerwca 1839 roku poprzez związek małżeński Pauliny Lasockiej z wdowcem Wincentym Józefem Gadomskim h. Rola majątek przechodzi w posiadanie rodziny Gadomskich. Wincenty urodził się w Warszawie. Ich ślub odbył się w Chociszewie. Paulina był drugą żoną Wincetego. Pierwszą była Justyna Rybicka, z którą miał co najmniej dwoje dzieci: Wandę Marię, urodzoną w Płocku oraz Stanisława, zmarłego w Smoszewie 13 maja 1853 roku, w wieku 25 lat. Druga żona Wincentego, Paulina Lasocka wydała na świat co najmniej czworo dzieci: Annę Marię Józefę (ur. w Warszawie 10 marca 1840 roku), Jana Pawła, Józefę Zofię (zm. w Smoszewie 7 maja 1885 roku) i Teklę Irenę. Wincenty Gadomski był absolwentem Wydziału Prawa i Administracji Królewsko-Warszawskiego Uniwersytetu z 1822 roku, następnie Sędzią Trybunału Cywilnego Województwa Płockiego. Z opisu, który ukazał się w 1855 roku dowiadujemy się, iż

około dworu istnieje obszerny i starożytny sad z ogrodem owocowym dochodzącym samej Wisły. Są tu drzewa rozmaitego gatunku i wielkości na różnych wzgórzach i tarasach rosnące. Sama natura nadała przepyszny widok, układ i harmonię temu starożytnemu ogrodowi

a także:

jak z podań familijnych wiadomo, Jan Sobieski król Polski, polując ze świtą dworzan w dzisiejszej puszczy Kampinos, często odwiedzał Smoszewo i w jego pięknym ogrodzie nieraz obiadował.

Paulina Gadomska zmarła przed 1862 rokiem. Wincenty zmarł 30 listopada 1864 roku w Smoszewie, przeżywszy 64 lata. Po jego śmierci majątek odziedziczyły ich dzieci.
W 1865 roku dobra na licytacji nabył od nich Jan Benedykt Zieliński h. Świnka, urodzony w Warszawie 21 marca 1835 roku, syn Ferdynanda (rachmistrza Izby Obrachunkowej) oraz Heleny z Okońskich. Jan kończył nauki w Warszawie. W 1854 roku ukończył wzorowo gimnazjum realne, a następnie Instytut Agronomiczny w Marymoncie. Następnie odbył podróż za granicą. Osiadłszy w kraju w 1861 roku sprzedał odziedziczone po rodzicach Szczytno i za uzyskane pieniądze nabył od rodzeństwa żony majątek Smoszewo, by prowadzić w nim gospodarstwo rolne.
2 lipca 1861 roku poślubił w Chociszewie córkę Wincentego i Pauliny – Annę Marię Józefę Gadomską h. Rola. Parze urodziło się sześcioro dzieci: Helena, Jadwiga (ur. 10 czerwca 1866 w Smoszewie, zm. 20 czerwca 1941 roku w Warszawie), Zofia (zm. 18 lutego 1953 roku), Jan Ignacy Józef (zm. 5 kwietnia 1903 roku), Tadeusz i Teresa.

Obdarzony od Opatrzności wyższemi zdolnościami, we wszystkich gałęziach nauk pracował z zamiłowaniem. Jako rolnik był wysoko wykształconym, pisywał wiele do pism rolniczych i był ich stałym korespondentem, a na wystawach rolniczych sędzią. Mechanika i inżynieria nie były mu obcemi, toteż sąsiadów zasilał swemi radami przy zakładaniu fabryk, a częstokroć sam plany robił i wykonania pilnował. Pasiekę u siebie założył, pszczelnictwa wszystkich wyuczył. Archeologią mocno się zajmował. Towarzystwo Archeologiczne Krakowskie mianowało go swym członkiem honorowym.

W 1875 roku w dobrach funkcjonował tartak parowy, a jego wyroby były sprzedawane w Składzie Materiałów Budowlanych na Pradze Warszawskiej, przy ulicy Wołowej. W 1886 roku dobra liczyly 1356 mórg, z czego na folwark Smoszewo przypadało 601 mórg (w tym 3 budynki murowane i 16 drewnianych), a na folwark Borzewo 755 mórg (1 budynek murowany i 4 drewniane). Przy dworze piękny ogród z cieplarniami. Wedle tradycyi miejscowej niektóre drzewa sadzone były ręką Michała Korybuta Wiszniowieckiego.
W 1885 roku Jan opracował ustawę o powołaniu towarzystwa gorzelniczego, mającego walczyć z niekontrolowanym handlem przekupniów. Dwa lata później ustawą zaakceptowaną przez rząd powołano Towarzystwo Oczyszczania i Sprzedaży Spirytusu. Janowi zaproponowano posadę dyrektora Zarządu. Jednak z powodu słabości zdrowia zmuszony był z niej zrezygnować. Wkrótce, dla poratowania zdrowia, wyjechał do Gleichenbergu, a następnie do włoskiego Meranu, gdzie zmarł 27 września 1887 roku. Został pochowany na miejscowym cmentarzu.

Po śmierci Jana Zielińskiego majątek (Smoszewo z przyległościami Wólka Smoszewska czyli Gumowska i Mochty oraz folwark Borzewo i Smoszewo B zwane także Jaworowo) ze względu na zaległość rat Towarzystwu Kredytowemu należnych, wystawione zostało na drodze publicznej licytacji na sprzedaż przymusową pierwszą w dniu 24 lutego 1889 r. Z powodu spełzłej pierwszej licytacji dla braku licytantów wystawione zostało w dniu 11 maja 1889 roku na sprzedaż przymusową drugą. Dobra na licytacji nabył był syn Jana - Jan Ignacy Józef Zieliński h. Świnka wraz ze Stefanią Jaworowską z Łaźniewskich h. Prus (II - Wilczekosy) (żoną Ignacego Jaworowskiego).
Jan Ignacy był absolwentem szkoły realnej Pankiewicza, następnie kształcił się na Politechnice Ryskiej, kolejno w Wiesbadenie w szkole chemicznej prof. Freseniusa, którego był asystentem. Po powrocie do kraju gospodarował w rodzinnym majątku w Smoszewie, później na dzierżawie donacyjnej w Wawrzyszewie pod Warszawą, gdzie prowadził jedno z lepszych gospodarstw przemysłowych podmiejskich. 31 października 1891 roku poślubił w Warszawie Helenę Joannę Bronisławę Kołakowską h. Kościesza, córkę Bolesława i Bronisławy z Parzelskich. Zmarł 5 kwietnia 1903 roku, przeżywszy 39 lat.

W 1898 roku właścicielem dóbr był już Ignacy Jaworowski h. Lubicz, syn Aleksego i Józefy Skarbek-Leszczyńskiej h. Adwaniec. Ignacy był członkiem Towarzystwa Kredytowego Ziemskiego, a także właścicielem okolicznych Trębek. Poślubił Stefanię z Łaźniewskich h. Prus (II - Wilczekosy), córkę Mikołaja (dziedzica Pieścideł, Łbowa i Karnkowa) oraz Rozalii (Róży) Dembowskiej. Para doczekała się co najmniej siedmiorga dzieci (wszystkich urodzonych w Trębkach): Wiktora Roberta (ur. 10 sierpnia 1878 roku), Stefanii Joanny (ur. 20 sierpnia 1880 roku), Zygmunta (ur. 22 lipca 1883 roku), Jana (ur. 12 lipca 1885 roku, zm. 7 listopada 1909 roku), Heleny Marii (ur. 1 lutego 1889 roku), Mikołaja Aleksego (ur. 19 grudnia 1893 roku) oraz Antoniego (ur. 1 czerwca 1895 roku).
Ignacy Jaworowski zmarł 5 listopada 1916 roku. Pochowany został na cmentarzu Powązkowskim w Warszawie. Po jego śmierci folwark w Smoszewie otrzymał w drodze spadku jego najstarszy syn – Wiktor ożeniony z Wandą Matecką. W 1926 roku majątek liczył 504 hektary.
W 1932 roku Wiktor Jaworowski przegrał proces w Sądzie Okręgowym w Płocku z Bankiem Gospodarstwa Krajowego, jako jego dłużnik. Wobec wyroku dobra Smoszewo lit. A z przyległościami Wólka Smoszewska, Mochty i folwarkiem Bożewo o łącznej rozległości 414 hektarów zostały wystawione w 1933 roku na licytację publiczną. Z jej opisu wiemy jak wyglądał folwark w Smoszewie. Składał się na niego dwór murowany z cegły. Na parterze budynku znajdowały się cztery pokoje, przedpokój i kuchenka. Kuchnia mieściła się w suterenie. Na piętrze znajdowały się trzy kolejne pokoje. Pod tym samych dachem co dwór, mieściła się murowana z cegły gorzelnia. Obok niej znajdował się murowany magazyn spirytusu i kotłownia z kominem. Pozostałe budowle stanowiły: dom drewniany o trzech pokojach i kuchni, z którym sąsiadowały chlewki drewniane i murowana oszklona cieplarnia, murowane stajnia, dwie obora, ośmiorak, chlew, kuźnia z wozownią i mieszkaniem. Ponadto w budowie znajdowała się stodoła i kurniki.

Ostatnim właścicielem majątku Smoszewo był Aleksander Heiman-Jarecki. Urodził się on 11 września 1886 roku w Łodzi, jako syn Edwarda i Heleny z Szyfferów. Ukończył Szkołę Handlową w Łodzi, a następnie Manchester School of Technology. Od 1919 roku był kierownikiem, a od 1933 roku prezesem Spółki Akcyjnej Wyrobów Bawełnianych "Wola" w Warszawie. W latach 1934-36 pełnił funkcję prezesa Związku Przemysłu Włókienniczego w Państwie Polskim (1934-36). W latach 1935-38 był senatorem 4. kadencji.
Prywatnie Aleksander Heiman-Jarecki był trzykrotnie żonaty. Jego pierwszą żoną była Antonina Edmee Rueff, urodzona 28 kwietnia 1896 roku w szwajcarskim mieście La Chaux-de-Fonds. Antonina zmarła 20 kwietnia 1926 roku w Chamby nad Vevey. Pochowana jest na cmentarzu św. Józefa w Łodzi. Drugą żoną Aleksandra była Bronisława Kojałłowicz, córka Józefa i Zuzanny Zakrzewskiej. Ich ślub odbył się 9 lipca 1933 roku. Dla Bronisławy było to trzecie małżeństwo. Jej pierwszym mężem był Aleksander Niczypor, drugim zaś słynny poeta i prozaik - Kazimierz Wierzyński.
Po wybuchu II WŚ Aleksander wraz z żoną wyjechał do Francji. W 1943 roku Bronisława została aresztowana we Francji i wysłana do Oświęcimia, gdzie została zamordowana. Aleksander, przez Niceę, dotarł do Londynu. Po wojnie, w 1946 roku, osiadł w Australii, a w 1948 roku otrzymał obywatelstwo australijskie. Utrzymywał się z naprawy maszyn do pisania. Pełnił funkcję członka Polskiego Towarzystwa Demokratycznego w Sydney. W 1947 roku ożenił się po raz trzeci. Wybranką była Antonina Zgórska. Aleksander zmarł  w Sydnej 14 stycznia 1966 roku. Jego prochy złożone zostały w Eastern Suburbs Memorial Park w Matraville.

W czasie wojny w dworze mieściło się sanatorium dla żandarmerii i niemieckich lotników. Lotnisko znajdowało się w pobliskim Kroczewie.

Po II WŚ w lipcu 1945 roku w budynku zamieszkały dzieci z Towarzystwa "Nasz Dom", założonego przez Marynę Falską i Janusza Korczaka w 1921 roku. Byli to chłopcy i dziewczynki w wieku 7-12 lat przybyłe zza Częstochowy. Budynek dworu był doszczętnie ograbiony. Nie było łóżek, krzeseł i stołów. Brakowało też prądu i bieżącej wody. Początkowo dzieci spały na papierowych siennikach wypchanych słomą.
W listopadzie 1945 roku Towarzystwo zostało przekazane pod Zarząd Robotniczego Towarzystwa Przyjaciół Dzieci. W lutym 1946 roku w darze od Szwecji przyjechało wyposażenie budynku, odzież i zabawki. Podłączono wtedy również wodę i prąd.
W 1949 roku podjęto decyzję o utworzeniu w dworze smoszewskim Państwowego Domu Wczasów Dziecięcych. Przebywające w nim do tej pory dzieci przeniesiono do innych domów dziecka, a w listopadzie 1949 roku po raz pierwszy odbył się turnus wczasów dziecięcych. Przeznaczony był dla dzieci w celu poprawy ich kondycji fizycznej, psychicznej i zdrowotnej. Do 1952 roku przebywały w nim dzieci pracowników warszawskich zakładów pracy w wieku przedszkolnym i młodszym szkolnym.
W 1952 roku nadzór nad PDWD objął Wydział Oświaty Wojewódzkiej Rady Narodowej w Warszawie. Od tego roku w Smoszewie w czasie roku szkolnego organizowane były cztery turnusy dla 60 dzieci z klas II i III z województw warszawskiego, łódzkiego, białostockiego, olsztyńskiego i lubelskiego. W okresie wakacyjnym odbywały się tam kolonie dla dzieci pracowników MSZ. Od roku szkolnego 1955/56 organizowano trzy 3-miesięczne turnusy dla dzieci skierowanych przez Poradnię Przeciwgruźliczną w Warszawie. Między 27 kwietnia a 14 czerwca 1957 roku w Smoszewie przebywało 51 dziewczynek z Węgier. Był to ukłon władzy dla ofiar powstania węgierskiego 1956 roku.
W nocy z 6/7 marca 1960 roku w izolatce na pierwszym piętrze wybuchł pożar, w wyniku którego spłonęło piętro z poddaszem. Odbudowa zakończyła się we wrześniu 1961 roku. W wyniku remontu dobudowano wyżej ściany i zmieniono rodzaj dachu – stropodach. Zmieniło to znacząco pierwotny charakter budowli.
W 1965 roku rozpoczęła się współpraca z Wojewódzką Przychodnią Higieny Szkolnej w Warszawie. Od tego momentu na turnusy przyjeżdżały dzieci z wadami postawy, mowy i niedoborem wagi i innymi. W 1975 roku, na skutek reformy administracyjnej, zarząd nad dworem smoszewskim obejmuje Kuratorium Oświaty i Wychowania miasta stołecznego Warszawy. Uczestnikami turnusów są przede wszystkim dzieci rozwijające się słabiej fizycznie i z trudnymi warunkami domowymi. W 1976 roku po raz pierwszy utworzono turnus dla dzieci otyłych.

W 1997 roku w dworze znalazło swoją siedzibę Szkolne Schronisko Młodzieżowe, prowadzone przez Kuratorium Oświaty. Na podstawie ustawy o samorządzie powiatowym Schronisko zostało przejęte w dniu 1 stycznia 1999 roku przez Starostwo Powiatowe w Nowym Dworze Mazowieckim.
Schronisko jako zakład budżetowy przynosiło straty finansowe, nie pomogło nawet wydzierżawienie części budynku (parter i blok żywieniowy) ośrodkowi dla uchodźców z Czeczenii. Wobec narastającego zadłużenia uchwałą Rady Powiatu Nowodworskiego zostało zlikwidowane 30 czerwca 2005 roku.

W 2006 roku (po drugim przetargu na sprzedaż nieruchomości) dwór przeszedł w ręce prywatne. Nowy właściciel rozebrał postawiony w 1961 roku dach i odtworzył go na kształt przedwojennego. Obecnie w dworze odbywają się imprezy kulturalne. Można w nim również zorganizować szkolenie, integrację czy wesele.

Cennym zespołem przyrodniczym jest park podworski o powierzchni 7 hektarów. Rosną tam okazałe modrzewie, graby i 400-letnia lipa.

 

© Jacek Szyszko 2017

 

Więcej zdjęć w Galerii

Fotografie archiwalne ze zbiorów Pań Bożenny Kosela i Janiny Szulczewskiej

 

Źródła:

  • Gazeta Warszawska 1865, 1885, 1888, 1889, 1890, 1893
  • Metryka Koronna 135 w Archiwum Główne Akt Dawnych w Warszawie
  • Kurjer Warszawski 1821, 1853, 1875, 1898, 1909, 1916
  • Kurjer Kolejowy 1903
  • Dziennik Powszechny 1862
  • Seweryn Uruski, Rodzina. Herbarz szlachty polskiej. T.8, Warszawa 1911
  • Adam Boniecki, Herbarz polski, Warszawa
  • Gustaw Zieliński, Wiadomość historyczna o rodzie Świnków oraz rodowód pochodzącej od nich rodziny Zielińskich herbu Świnka. Część 2, Toruń 1881
  • Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich. T. 10, Warszawa 1889
  • Pamiętnik Religijno-Moralny 1855
  • Wiek 1887
  • Czas 1887
  • Obwieszczenia Publiczne 1933
  • Studium Uwarunkowań i Kierunków Zagospodarowania Przestrzennego Gminy Zakroczym 2011
  • J.Błeszyński, D.Baczała, J.Binnebesel, Historyczne dyskursy nad pedagogiką specjalną, Łódź 2008
  • Adam Amilkar Kosiński, Przewodnik heraldyczny II, Warszawa 1880
  • Kazimierz Szczerbatko, Zakroczym 940 lat, Zakroczym 2005
  • Informacje otrzymane od Bożenny Kosela i Janiny Szulczewskiej
  • www.senat.edu.pl
  • www.bs.sejm.gov.pl
  • www.easternsuburbsmemorialpark.com.au
  • Biuletyn Informacji Publicznej Starostwa Powiatowego w Nowym Dworze Mazowieckim
Zespół Dworsko-parkowy
Skład zespołu Dwór, park
Stan zachowania Odrestaurowany
Zastosowanie Własność prywatna - wynajmowany na imprezy okolicznościowe
Rejestr zabytków Brak wpisu
Gminna ewidencja zabytków Dwór, park
Dostępność obiektu Dostępny okazjonalnie (imprezy okolicznościowe)

Lokalizacja

Smoszewo 5, 05-170, Smoszewo, Polska

Tel. kom.: 600 558 696
Strona www: www.smoszewo.pl
Email: biuro@smoszewo.pl

Komentarze