Dwór Sobiekursk

Kategoria: Gmina Karczew


Włąściciele i majątek
Pierwsza znana wzmianka o Sobiekursku pochodzi z 1421 roku, kiedy to Dziechna, żona Dobiesława z Widowa, skwitowała swoich braci rodzonych: Mścisława i Jana z praw swych do leżących w powiecie czerskim dóbr dziedzicznych Sobiekursko, Wola (Sobiekurska), Łukowo i Zapytowo. W 1436 roku bracia otrzymali prawo niemieckie na swe dobra we wsiach Sobiekursko, Łukowo i Sobiekurska Wola. Dnia 18 listopada 1475 roku synowie Jana: Sędek Sobiekurski h. Pobóg, wraz z braćmi Stanisławem i Andrzejem otrzymał od księcia Konrada III przywilej prawa chełmińskiego wraz ze znacznym obniżeniem stawki czynszu książęcego w dobrach Sobiekursku, Woli i Łukowie w ziemi czerskiej do 2 groszy z włóki osiadłej. Sędek Sobiekurski, żonaty od 1477 roku z Anną córką Pawła z Kruszczyna, był chorążym czerskim, a w latach 1515-1520 kasztelanem warszawskim. Zmarł bezpotomnie przed 13 października 1522 roku. Około 1479 roku Jan Sobiekurski h. Pobóg (prawdopodobnie syn ww. Mścisława), podkomorzy warszawski, marszałek dworu księcia czerskiego, posiadał działy w Sobiekursku, Woli Sobiekurskiej i Łukowie, drugim posiadaczem tych dóbr był Sędek Sobiekurski. Jan Sobiekurski pozostawił z nieznanej żony dwóch synów - Wojciecha i Jana. Zmarł między 12 czerwca 1479 a 10 lutego 1480 roku. W XVI wieku właścicielami Sobiekurska byli Piotr i Jan Sobiekurscy.

Na początku XVII wieku Sobiekursk należał do Macieja Bielawskiego h. Jelita, podstarościego liwskiego ożenionego z Katarzyną Zawiszą. W 1623 roku Maciej przekazał Sobiekursk synowi - Wawrzyńcowi, ożenionemu z Elżbietą Tyzenhauz, a następnie z Anną Turowską. W 1635 roku Sobiekursk, Piotrowice i Dąbrówkę nabył od Jerzego Klembowskiego h. Pierzchała (Roch I) Jan Leżeński h. Nałęcz ożeniony z Zofią z Kożuchowskich Palczewską, a następnie z Zofią z Arciechowskich Gliniecką. W 1652 roku Jan sprzedał dobra Raciborskiemu. W 1677 roku Jakub Kuczborski h. Ogończyk zawarł układy z siostrami swojej żony Katarzyny Oborskiej h. Pierzchała (Roch II) - Teresą i Konstancją o ich dobra spadkowe Sobiekursk, Łukawiec i inne. W 1678 roku Sobiekursk i Łukowiec nabył Jan Karol ks. Czartoryski h. Pogoń Litewska, podkomorzy krakowski wraz z żoną Magdaleną Konopacką h. własnego, kasztelanką elbląską.

Jeszcze w XVII wieku dobra trafiły w ręce Bielińskich h. Junosza.

W 1805 roku zadłużone dobra otwockie zakupił Wojciech Sulimierski, z zamiarem spłacenia wierzycieli. W tym celu wydzierżawił folwarki różnym osobom. Sobiekursk był dzierżawiony przez Józefa Dąbrowskiego. Sulimierski nie zdołał jednak spłacić wierzycieli i w 1827 roku jego majątek został podzielony na siedem części i wystawiony na licytację.
Folwark sobiekurski z wsiami zasobnymi Sobiekursk, Piotrowice, Łukowiec i osadą Tabór, nabył za 54.600 złotych polskich posesor majątku w Glinkach - Hipolit Wilson, mąż Marianny Gauthier. Całość miała rozległość 103 włók miary chełmińskiej, 27 mórg i 122 prętów.
W 1828 roku,  w wyniku licytacji, Sobiekursk z przyległościami stał się własnością Jana Stalkowskiego h. Głosków. Jan - syn Franciszka i Anastazji z Andraszków, dziedziców Głoskowa – urodził się w Stoczku w 1800 roku. 18 kwietnia 1831 roku ożenił się z dwanaście lat młodszą Joanną Smatrzyńską z Warszawy. Ślub odbył się w katedrze warszawskiej. Joanna zmarła 22 czerwca 1838 roku w Sobiekursku, w wieku 25 lat. Pochowana została na cmentarzu parafialnym w Warszewicach. Jan Stalkowski ożenił się ponownie z Julią Wyczalkowską. Niestety kolejny raz nie miał szczęścia, żona wkrótce zmarła (31 października 1849 roku) po ciężkiej i długiej chorobie. Pochowana została na warszawskich Powązkach. Jan Stalkowski zmarł 3 marca 1853 roku w Sobiekursku. Pochowany został na cmentarzu parafialnym w Warszewicach.  Po jego śmierci majątek wyrokiem Trybunału Cywilnego przypadł pięciorgu dzieciom Jana. Powołani biegli orzekli w 1863 roku niepodzielność dóbr i majątek został wystawiony na licytację. Ogólna rozległość dóbr wynosiła 105 włók nowopolskich, 2 morgi i 30 prętów. W dobrach był wiatrak przynoszący rocznie 180 rubli srebrnych dochodu.
W 1865 roku majątek został kupiony na licytacji przez zięcia Jana Stalkowskiego - Maksymiliana Piotra Wincentego Zawadzkiego h. Junosza. Urodzony w 1827 roku w Staszowie w gubernii radomskiej, Maksymilian zanim nabył majątek był jego dzierżawcą. Głównie on zajmował się gospodarką, podczas gdy Stalkowscy mieszkali przeważnie w Warszawie. Był synem Wincentego, urzędnika skarbowego i Marianny Pawłowskiej h. Jastrzębiec, zamieszkałych w Sandomierzu. 26 października 1851 roku w Warszawie wziął ślub z Marianną Emilią Stalkowską, urodzoną w Głoskowie, córką Jana dziedzica tamtejszych dóbr i Joanny Smatrzyńskiej. Maksymilian był adiunktem w Komisji Rządowej Przychodów i Skarbu, następnie sędzią gminnym. W 1884 roku został mianowany delegatem taksowym Towarzystwa Kredytowego Ziemskiego, a w 1885 roku członkiem-korespondentem na powiat nowomiński Towarzystwa Osad Rolnych i Przytułków Rzemieślniczych. W 1865 roku ufundował dywan do jednego z kościołów warszawskich. W 1879 roku w dworze w Sobiekursku odbyło się wesele Marii Zawadzkiej (córki Maksymiliana i Emilii) z Ludwikiem Stalkowskim. 23 czerwca 1884 roku gościł w dworze Kazimierz Wnorowski – biskup diecezjalny lubelski, świętujący swoje 50-lecie kapłaństwa. Od gospodarza dworu otrzymał z tej okazji pierścień. Pod koniec XIX wieku Maksymilian wraz Karolem Drewitzem właścicielem dóbr Całowanie założył spółkę nadwiślańską wielokrotnie nagradzaną na wystawach. W 1894 roku zdobyli medal wielki srebrny za racjonalne prowadzenie gospodarstwa nabiałowego i medal srebrny za kartofle na wystawie w Muzeum Przemysłu i Rolnictwa w Warszawie. Obaj prowadzili specjalną produkcję kartofli nasiennych, w której można było nabyć 104 odmiany kartofli wyborowych. Mleko z majątków codziennie było dostarczane do sklepu na ulicy Oboźnej w Warszawie.
W 1885 roku folwark Sobiekursk liczył sobie 765 mórg, w tym: 354 mórg gruntów ornych i ogrodów, 162 morgi łąk, 120 mórg pastwisk, 113 mórg lasu i 16 mórg nieużytków. Składał się z 4 budynków murowanych i 22 drewnianych oraz wiatraka.
Maksymilian zmarł 1 maja 1896 roku w wieku 68 lat. Pochowany został na cmentarzu parafialnym w Warszewicach. Po jego śmierci majątek przeszedł w ręce syna - Józefa Wincentego Benedykta Zawadzkiego h. Junosza. Józef urodził się 19 marca 1855 roku w Sobiekursku. Ożeniony w 1879 roku ze swoją kuzynką Marią Aleksandrą Stalkowską h. Głosków. Zmarł 26 października 1922 roku po długich i ciężkich cierpieniach.
W 1907 roku podczas burzy piorun poraził małżonków Walickich, mieszkających na terenie majątku. Znaleziono ich bez zmysłów w chacie. Dzięki energicznym środkom zastosowanym przez administratora Sobiekurska – Konrada Mikulskiego – oboje udało się przyprowadzić do przytomności.
Kolejnym właścicielem został syn Józefa - Roman Marian Zawadzki h. Junosza, urodzony 16 lipca 1899 roku w Sobiekursku. W 1923 roku poślubił Marię Bolesławę Rychłowską h. Jastrzębiec. Ślub odbył się w Grzebowilku. Roman nie najlepiej radził sobie z gospodarstwem stąd w 1928 roku komornik zajął i zlicytował meble z dworu w Sobiekursku. Lepiej za to szło mu w wojsku. Był uczestnikiem walk o niepodległość, ułanem krechowieckim i oficerem rezerwy 77 lidzkiego pułku piechoty. W 1926 roku majątek Sobiekursk liczył 291 hektarów. W 1930 roku w stawie folwarcznym utonął robotnik sezonowy – 22 letni Maciej Kulannica.
Roman zmarł 16 stycznia 1937 roku w wieku zaledwie 37 lat w Warszawie, po długich i bardzo ciężkich cierpieniach. Pochowany został w grobie rodzinnym w Warszewicach.
Ostatnim właścicielem Sobiekurska był urodzony 10 marca 1897 roku w Sobiekursku brat Romana – Jerzy Maksymilian Zawadzki h. Junosza. Ożeniony w Grzebowilku w 1921 roku z Zofią Walerią Izabelą Rychłowską h. Jastrzębiec. Jerzy był zawodowym wojskowym, kapitanem WP. Był trzykrotnie żonaty. Po zmarłej w 1927 roku Zofii – z Marią Dolińską h. Sas, a po jej śmierci w 1948 roku z Marią Bogusławską. Jerzy zmarł w Warszawie 24 października 1967 roku.
Po II wojnie światowej majątek Zawadzkich uległ parcelacji, a w budynku dworskim ówczesne władze powołały szkołę podstawową, która mieściła się w nim do 1970 roku. Następnie dwór był nie użytkowany, aż do momentu przejęcia go przez nowego użytkownika – Spółdzielnię Pracy Wyrobów Ceratowych i Tworzyw Sztucznych „Cerata”.
W latach 90-tych część budynku wykorzystywano na motel dla policjantów i punkt apteczny.

Zespół architektoniczno-parkowy
Dwór jest murowany, parterowy z dachem naczółkowym. Na osi znajduje się wystawka. Przed wejściem dwurzędowy kolumnowy portyk niosący taras dobudowany w latach 30-tych XX wieku na zlecenie drugiej żony Jerzego - Marii Dolińskiej. Dwór zwrócony jest frontem na południowy wschód, wokół dworu założono park. Park dworski, założony w Sobiekursku w połowie XIX w. miał charakter krajobrazowy. Położony był na terenie płaskim, pomiędzy drogą prowadzącą z Góry Kalwarii do Warszawy, a zabudowaniami gospodarczymi majątku. Zajmował powierzchnię 5,6 ha, z czego znaczną powierzchnię parku zajmował kompleks 6 stawów. Dawniej były stawami rybnymi, natomiast obecność nad nimi świerków świadczy o tym, że pełniły również rolę ozdobną. W latach powojennych nastąpiła parcelacja całego majątku, w tym również parku. Do dworu prowadziła aleja lipowo-kasztanowa, najprawdopodobniej zakończona przed frontem kolistym podjazdem. Całe założenie podzielone między nowych użytkowników, zachowało się w stanie szczątkowym.
 

Więcej zdjęć w Galerii
Zdjęcia archiwalne ze zbiorów Pani Aleksandry Pruszyńskiej

Źródła:

  • Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich Tom X, Warszawa 1889
  • Słownik historyczno-geograficzny ziem polskich w średniowieczu, edycja elektroniczna
  • Gazeta Handlowa 1884, 1894
  • Gazeta Rolnicza 1896
  • Gazeta Warszawska 1827, 1865
  • Kurjer Codzienny 1879
  • Przegląd Katolicki 1884
  • Słowo 1885
  • Dziennik Obwieszczeń Rządowych i Prywatnych dla Królestwa Polskiego 1828
  • Kurjer Warszawski 1849, 1894, 1898, 1922, 1937
  • Rzeczpospolita 1927
  • Robotnik 1930
  • Nowa Gazeta 1907
  • Dziennik Powszechny 1864
  • Informacje od Pani Aleksandry Pruszyńskiej
  • Adam Boniecki, Herbarz polski T1, T3, T6, T10, T13, T14, Warszawa
  • Studium uwarunkowań i kierunków zagospodarowania przestrzennego miasta i gminy Karczew
  • Księga Adresowa Polski dla handlu, rzemiosł i rolnictwa 1926-27, Warszawa 1926
  • Piotr Andrzej Dmochowski, Próba identyfikacji kręgu krewniaczego Świętosława pierwszego sędziego łukowskiego w Rocznik Lubelskiego Towarzystwa Genealogicznego Tom VI, 2014
  • Internetowy Polski Słownik Biograficzny
  • Zygmunt Zakrzewski, Sobiekursk - histora majątku, Linia Otwocka 2003

Obiekt opisywany Dwór
Stan zachowania Zniszczony
Zastosowanie Opuszczony
Rejestr zabytków Brak wpisu
Gminna ewidencja zabytków Dwór
Dostępność obiektu Dostępny z zewnątrz

Lokalizacja

05-480, Sobiekursk, Polska

Komentarze