5.00 (1 głosów)

Ocena

ocena
5.00

Dwór Główczyn

Kategoria: Gmina Mała Wieś


Właściciele i majątek
Główczyn po raz pierwszy został wymieniony w 1254 roku w nadaniu legata papieskiego Opisona dla klasztoru augustianów w Czerwińsku. W 1257 roku był własnością Marcina z Główczyna. W roku 1417 (gdy zmarł) jako właściciel jest wymieniany Dziersław z Główczyna h. Awdaniec, prepozyt kapituły płockiej. Części w Główczynie posiadał w tym okresie Jan z Ojrzenia, który sprzedał je Męcimirowi z Główczyna w 1416 roku. Synem Męcimira był Stanisław, kanonik płocki. Stanisław żonaty był z Dorotą, córką Mikołaja z Mierzeńca. W 1455 roku części w Główczynie posiadał Piotr z Główczyna h. Luba. W 1480 roku bracia Jan, Mikołaj, Stanisław, Adam i Maciej z Główczyna podzielili się dziedzictwem (prawdopodobnie po zmarłym Męcimirze). Stanisław otrzymał część ojcowską w Główczynie, Mikołaj część w Ojrzeniu, Adam i Maciej otrzymali Ponikiew i Czernie. Najstarszy Jan zrzekł się wobec braci swojego działu. W 1497 roku Stanisław z Główczyna świadczył o tym, że szlachetny Szczepan z Główczyna wypłacił uczciwej Barbarze, swej nałożnicy 3 kopy na wychowanie dziecka, a 3 kopy miał wypłacić jako posag.

W XIX wieku Główczyn wraz z Liwinem, Kępą i Cieślami wchodził w skład dóbr Nakwasin. Dobra te w I połowie XIX wieku należały do Henryka Wojciecha Stanisława Jana Chryzostoma Hiacynta Klemensa Dominika Nakwaskiego h. Prus (II), urodzonego w 1800 roku w Warszawie (lub Lipnikach), syna Franciszka (senatora i kasztelana Królestwa Polskiego, dziedzica Małej Wsi) i Anny Krajewskiej h. Trzaska. 19 września 1826 roku Henryk poślubił w Krakowie rozwódkę Karolinę Teodorę Mariannę z Potockich h. Pilawa Starzeńską, urodzoną 6 sierpnia 1798 roku w Prażmowie, córkę Adama i Marii z Rostworowskich h. Nałęcz (dziedziczki kluczów Smotryczowa i Bilcze). Parze urodziło się siedmioro dzieci: Karolina Aleksandra Anna Marianna (ur. 15 czerwca 1827 roku w Warszawie, zm. 22 września 1867 roku), Maria Teresa Anna Wanda (ur. 24 września 1828 roku w Warszawie, zm. 23 sierpnia 1845 roku w Małej Wsi), Jan Stanisław (ur. w 1829 roku, zm. 15 lutego 1830 roku w Warszawie), Stanisław, Bolesław (ur. 10 stycznia 1833 roku, zm. 1 września 1910 roku w Warszawie), Anna (ur. 1 sierpnia 1836 roku) i Jadwiga (ur. 18 maja 1839 w Lancy w Szwajcarii). Dzieci zrodzone w Nakwasinie do chrztu trzymało 10 sołtysów z 10 wsi wchodzących w skład dóbr Nakwasin.
Henryk Nakwaski nauki początkowe i uniwersyteckie odbył w Warszawie. Następnie wyjechał za granicę, odwiedził Paryż. Do kraju wrócił w 1826 roku. Ożenił się i zamieszkał z żoną w dobrach dziedzicznych Nakwasin. Był radcą Dyrekcji Głównej Towarzystwa Kredytowego Ziemskiego, a także radcą wojewódzkim płockim. W 1830 roku, po nocy listopadowej, został 4 grudnia wezwany przez obywateli do Płocka. Tam został powołany do zarządu województwa. Wkrótce, wraz z żoną, przeprowadził się do Warszawy na wezwanie Towarzystwa Kredytowego Ziemskiego. Brał udział, jako poseł z bracławskiego, w sejmie 1830-31. W czasie powstania Karolina Nakwaska założyła szpital polowy w Salach Redutowych Teatru Narodowego dla rannych w bitwie o Olszynkę Grochowską. Henryk również pomagał powstańcom. W płockim ofiarował na walkę 5.000 złotych, 2 armaty i 3 sztuki bydła. Zobowiązał się również ofiarować pięciu najwaleczniejszym jeźdźcom po powstaniu pół włóki gruntu wraz z zabudowaniami.
Po upadku Warszawy wyszedł z sejmem do Zakroczymia, a następnie przedostał się przez granicę do Drezna. Tam dołączyła do niego żona. W Dreźnie małżeństwo spotkało się z Adamem Mickiewiczem. W połowie 1832 roku znaleźli się w Paryżu. Następnie w niemieckim Karlsruhe, by w sierpniu 1833 roku znaleźć się w Szwajcarii, gdzie zamieszkali w Vevey. Po niedługim czasie Henryk otrzymał szwajcarskie obywatelstwo. W 1839 roku zamieszkiwał szwajcarskie Lancy. Przebywając na emigracji Henryk Nakwaski pisywał artykuły na tematy ekonomiczno-polityczne w języku polskim, jak i po francusku. Prowadził badania nad stanem więziennictwa. W 1841 roku należał do założycieli Stowarzyszenia Wychowania Narodowego Dzieci Wychodźców Polskich, które dało początek Szkole Polskiej w Paryżu. W 1856 roku Nakwaskiemu powierzono tajemnicę miejsca przechowywania protokołów sejmowych z lat 1830-31, a w 1863 roku powierzono mu oryginał aktu detronizacji cara z 1831 roku. W tym czasie Nakwaski mieszkał już we francuskim Tours. Po wybuchu wojny francusko-pruskiej w 1870 roku przeniósł się do Bordeaux, bo po jej zakończeniu wrócić do Tours. Tam, 29 września 1875 roku zmarła jego małżonka. On sam zmarł niedługo po niej, 22 marca 1876 roku, również w Tours.

Po wyjeździe z kraju Nakwaskiego dobra Nakwasin z Główczynem zostały skonfiskowane za jego udział w powstaniu. W latach późniejszych Nakwasin należał do Bolesława Nakwaskiego (syna Henryka), być może był on także właścicielem Główczyna.

Co najmniej od 1861 roku posesorem dzierżawnym Główczyna był Karol Konrad Thun, urodzony w Skaryszewie, syn Karola (rotmistrza wojsk pruskich) i Marianny Ludwiki Stern. Karol (syn) podobnie jak ojciec poświęcił się karierze wojskowej. Był oficerem wojsk polskich. W 1840 roku był posesorem dzierżawnym dóbr Symbory (ob. Szulbory), a w 1845 roku dóbr Maliszewo Małe. W 1854 roku zamieszkiwał w Lisewie. 14 lipca 1840 roku poślubił w Święcieńcu Leonię Juliannę Danowską h. Krzywda, urodzoną w Bielanach, córkę Jana Nepomucena (posesora Kanigowa) i Brygidy Łempickiej h. Junosza. Parze urodziły się cztery córki oraz syn: Wanda Edwarda (ur. 10 maja 1845 roku w Maliszewie Małym, zm. 18 sierpnia 1913 roku), Zofia Nepomucena (ur. w Gradzanowie Zbęskim), Henryka i Helena (ur. w Bitkowicach, zm. 23 stycznia 1887 roku w Radzikowie) oraz Juliusz, uczeń 4 klasy Szkół Rządowych w Warszawie, zmarły 8 lutego 1866 roku w Główczynie.
22 listopada 1854 roku zmarła w Warszawie po długiej i nieuleczalnej chorobie, Leonia Thun, osierocając pięcioro dzieci, przeżywszy 30 lat. Pochowana została na warszawskich Powązkach. Karol Thun zmarł w Gorzechowie 4 czerwca 1891 roku, w wieku 82 lat. Pochowany został na cmentarzu parafialnym w Siecieniu.
Nie jest wiadomo, jak długo Thun dzierżawił majątek Główczyn. Na pewno mieszkał w nim jeszcze w 1866 roku. Być może był to rok 1867, gdy Główczyn został oddzielony od dóbr Nakwasin.

Co najmniej od 1881 roku Główczyn należał do Floriana Smoleńskiego. Majątek liczył wtedy 610 mórg ziemi i 20 mórg nieużytków.
Florian Marceli Smoleński h. Zagłoba urodził się 1 lutego 1852 roku w Krajkowie (ob. powiat płocki), jako syn Juliana (posesora dzierżawnego Krajkowa) i Wiktorii z Tchórzewskich. Florian pełnił funkcję delegata taksowego w okręgu Dyrekcji Szczegółowej Płockiej Towarzystwa Kredytowego Ziemskiego. Był dobrym gospodarzem w Główczynie, cieszącym się sympatią wśród ludności wiejskiej oraz służby. 26 czerwca 1881 roku poślubił w Żukowie Zuzannę Kobuszewską, urodzoną 9 sierpnia 1861 roku w Czajkach, córkę Modesta (wójta gminy Czajki) i Julii ze Strzeszewskich. Para doczekała się jedenaściorga dzieci: Cecylii Julianny (ur. 18 lutego 1883 roku w Główczynie), Tadeusza (ur. 14 marca 1884 roku, zm. 17 sierpnia 1950 roku), Floriana (ur. 15 marca 1886 roku, zm. 20 marca 1949 roku w Boguszynie), Bohdana (ur. 11 marca 1887 roku, zm. 25 października 1937 roku), Modesta (zm. 26 października 1891 roku w Główczynie), Bronisława (ur. 18 marca 1892 roku, zm. 3 czerwca 1914 roku), Michała (zm. 26 grudnia 1893 roku w Główczynie), Karola (ur. 5 listopada 1894, zm. 14 czerwca 1973 roku), Marii (ur. 22 września 1896 roku, zm. 12 czerwca 1967 roku), Stanisława (ur. 22 października 1897 roku, zm. 18 października 1951 roku) i Kazimierza (ur. 3 marca 1899 roku, zm. 22 czerwca 1968 roku).
W 1898 roku Smoleński wyczuł koniunkturę w związku z budową cukrowni w pobliskiej Małej Wsi i próbował sprzedać mający 20 włók rozległości majątek. Nie znalazł jednak nabywcy.
Florian Smoleński zmarł w Główczynie 16 kwietnia 1899 roku, przeżywszy zaledwie 47 lat. Pochowany został na cmentarzu parafialnym w Kobylnikach. Jego żona zmarła 7 września 1936 roku. Została pochowana na warszawskich Powązkach.

Po śmierci Floriana Smoleńskiego majątek nadal pozostał w rodzinie. Prawdopodobnie od dnia ślubu, mającego miejsce 7 listopada 1901 roku w Kobylnikach majątkiem zarządzał Zdzisław Karczewski. Poślubił on najstarszą córkę Floriana i Zuzanny - Cecylię.
Zdzisław Jan Włodzimierz Karczewski h. Samson urodził się 25 czerwca 1878 roku w Sielcu jako syn Jana Aleksandra Michała (administratora majoratu Sielec) i Henryki Jaworowskiej h. Lubicz. Parze urodziło się troje dzieci: Cecylia Henryka (ur. 12 września 1902 roku w Sielcu, zm. w 1989 roku), Maria Zuzanna (ur. 26 grudnia 1903 w Sielcu) i Zdzisława Floriana (ur. 5 czerwca 1906 roku w Sielcu, zm. 19 maja 1971 roku).
Małżeństwo Karczewscy nie mieszkali w Główczynie. Ich siedzibą był Sielec, będący własnością Zdzisława. W 1928 roku Karczewscy sprzedali zadłużony majątek teściowi syna Zdzisława, który nabył go dla swej córki. Karczewscy mieszkali u syna i synowej do wybuchu wojny. W okresie okupacji ukrywali się na terenie powiatu płońskiego. Po wojnie oboje wyjechali do Bytomia, gdzie 22 listopada 1945 roku Zdzisław Karczewski zmarł i został pochowany. Cecylia Karczewska zmarła 9 lipca 1965 roku w Łodzi.
Majątek był sukcesywnie zadłużany w Towarzystwie Kredytowym Ziemskim przez Karczewskich. Doprowadziło to do wystawienia go na licytację.

W 1908 roku Główczyn na licytacji nabył Leon Mieczysław Chabowski h. Lubicz. Leon urodził się 8 kwietnia 1877 roku w Krępicy, jako syn Władysława (właściciela Krępicy) i Izabelli Przedpełskiej. 27 października 1909 roku Leon poślubił w Dzierżeninie Joannę Archutowską, urodzoną 24 marca 1888 roku w Karolinie, córką Teofila i Emilii Karwowskiej. Parze urodziło się dziesięcioro dzieci: Elżbieta Joanna (ur. w Główczynie, zm. 23 października 1915 roku w Kobylnikach w wieku 5 lat), Anna Apolonia (ur. w Główczynie, zm. 14 maja 1912 roku w Główczynie w wieku 3 miesięcy), Teresa Helena (zm. 11 sierpnia 1915 roku w Główczynie w wieku 6 miesięcy), Józef Konstanty (ur. w Główczynie, zm. 26 października 1915 roku w Kobylnikach w wieku 1 roku i 11 miesięcy), Aniela Romana (ur. w Główczynie, zm. 16 marca 1920 roku w Główczynie w wieku 2 lat), Barbara (ur. 9 czerwca 1916 roku, zm. 28 lipca 1983 roku), Maria (ur. 2 stycznia 1920 roku), Anna (ur. 15 lutego 1921 roku), Elżbieta (ur. 26 września 1923 roku) i Leon (ur. 4 stycznia 1926 roku, zm. 30 lipca 1967 roku).
Leon Chabowski zanim nabył Główczyn, pomagał ojcu zarządzać majątkiem w Krępicy. W latach 20. XX wieku nabył leżący w pobliżu Główczyna majątek Murkowo. Był także współwłaścicielem młyna w Dzierżanowie. Należał do płockiego oddziału Związku Ziemian.
W 1936 roku ukazało się ogłoszenie, w którym Chabowski szukał kowala-szofera w jednej osobie. Kandydat musiał posiadać prawo jazdy, być obznajomiony z lokomobilą oraz wszelkimi narzędziami rolniczymi, a także potrafić kuć konie. Po wybuchu II WŚ administrację w majątkach Chabowskiego przejęli Niemcy. W Główczynie administratorem został Josephi. Wiosną 1940 roku Leon Chabowski wraz z synem i córkami Barbarą i Elżbietą uciekł przed aresztowaniem do majątku Jasionna w Generalnej Guberni, należącym do jego brata Władysława. W Główczynie pozostała żona, w charakterze gosposi Josephiego oraz córki Maria - jako księgowa - i Anna - jako ogrodniczka. W 1941 roku rodzina ponownie się połączyła. Joanna wraz z córkami, uzyskawszy zgodę administratora na opuszczenie majątku, udała się do Jasionny. Niebawem cała rodzina przeniosła się do majątku Kopana (ob. Terenia) należącym do szwagra Leona - Wojciecha Buksowicza, a następnie do Warszawy. Tam zastało ich powstanie. Po jego upadku trzy córki Leona i Joanny - Barbara, Maria i Anna - zostały wywiezione przez Niemców do Rzeszy na roboty. Pozostała część rodziny ponownie trafiła do Jasionny, gdzie w styczniu 1945 roku weszli sowieci. Po wejściu Leon Chabowski z rodziną wrócił do Główczyna, gdzie mieszkali do czasu odebrania im majątku na podstawie dekretu o reformie rolnej. W momencie parcelacji majątek liczył 394 hektary rozległości, z czego rozparcelowano 263 hektary. Wypędzeni z własnego majątku zamieszkali w dobrach Żukowo (pow. płoński), gdzie dołączyły po krótkim czasie do nich córki wracające z Niemiec. Następnie rodzina w komplecie zamieszkała we wsi Gołąbki (ob. Warszawa), by ostatecznie zamieszkać w Ursusie. Leon Chabowski zmarł 8 września 1954 roku. Pochowany został na cmentarzu parafialnym w Ursusie. Jego żona zmarła 19 lutego 1977 roku.

Po II WŚ w dwór stał się własnością gminy. W latach 90. XX mieścił się w nim Urząd Pocztowy i gabinet lekarski. Obecnie w części jest zamieszkały przez lokatorów, w części znajduje się świetlica wiejska.


Zespół architektoniczno-parkowy

Dwór w stylu neorenesansowym wybudowany został na początku XX wieku, prawdopodobnie dla Leona Chabowskiego. Murowany z cegły i otynkowany. Parterowy, posadowiony na planie prostokąta, podpiwniczony i z mieszkalnym poddaszem. Nakryty dwuspadowym dachem, krytym blachą. Elewacja frontowa jest 7-osiowa, pokryta boniowaniem. W jej środkowej części znajduje się ganek zwieńczony trójkątnym szczytem nakrytym dwuspadowym daszkiem. Wejście zamknięte jest łukiem koszowym, natomiast po bokach ganku otwory okienne zamknięte są łukami półkolistymi. Wszystkie są przeszklone.


© Jacek Szyszko 2019


Więcej zdjęć w Galerii


Źródła:

  • Kurjer Warszawski 1828, 1830, 1845, 1854, 1866, 1867, 1876, 1898, 1899, 1910, 1936
  • Kurjer Polski 1830
  • Gazeta Warszawska 1834
  • Dziennik Poznański 1860
  • Czas 1866, 1907
  • Gazeta Narodowa 1876
  • Kurjer Codzienny 1891
  • Słowo 1898
  • Gazeta Polska 1899
  • Gazeta Rolnicza 1899
  • Kurier Rolniczy 1899
  • Wędrowiec 1901
  • Rolnik i Hodowca 1908
  • Tygodnik Ilustrowany 1910
  • Gazeta Świąteczna 1936
  • Kalendarz Informator Płocki na Rok 1925, Płock 1925
  • Księga pamiątkowa Koła Płocczan, Warszawa 1931
  • Janusz Iwaszkiewicz, Wykaz dóbr ziemskich skonfiskowanych przez rządy zaborcze w latach 1773-1867, Warszawa 1929
  • Józef Kallenbach, Adam Mickiewicz T2, Kraków 1897
  • Józef Ignacy Kraszewski, Karolina z hr. Potockich Nakwaska, Poznań 1876
  • Kazimierz Pacuski, Możnowładztwo i rycerstwo ziemi gostynińskiej w XIV i XV wieku Studium z dziejów osadnictwa i elity władzy na Mazowszu średniowiecznym, Warszawa 2009
  • Felicjan Antoni Kozłowski, Dzieje Mazowsza za panowania książąt, Warszawa 1858
  • Rocznik Towarzystwa Historyczno-Literackiego w Paryżu. Rok 1873-1878, Poznań 1879
  • Mieczysław Siekiel-Zdzienicki, Rejestry metryk szlacheckich powiatu grójeckiego. Z. 8, Parafja Prażmów 1706-1800, Kalisz 1937
  • Regesty zapisek najstarszego rejestru kancelarii ks. Janusza I (1414-1426) w Archiwum Główne Akt Dawnych, Metryka Koronna, sygn. MK3
  • Anna Stogowska, Reforma rolna w powiecie płockim w Rocznik Muzeum Mazowieckiego w Płocku 9/1977
  • Pierre Bovet, Un Polonais en Suisse: M.H.P. Nakwaski (1800-1876) w Zeitschrift für schweizerische Geschichte Volume 28, 1948
  • Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Tom II, Warszawa 1881
  • Słownik historyczno-geograficzny ziem polskich w średniowieczu, edycja elektroniczna
  • Spis alfabetyczny obywateli ziemskich Królestwa Polskiego ze wskazaniem ostatniej stacji pocztowej, Warszawa 1909
  • Ziemianie polscy XX w. Słownik biograficzny. Część 4, Warszawa 1998
  • Tadeusz S.Jaroszewski, Marek Gierlach, Po pałacach i dworach Mazowsza, część III, Warszawa 1998
Zespół Dworsko-parkowy
Skład zespołu Dwór, park, piwnica, aleja
Stan zachowania Częściowo odrestaurowany
Zastosowanie Mieszkania i świetlica wiejska
Numer rejestru zabytków województwa mazowieckiego A-2 (tylko park)
Data wpisu do rejestru zabytków 24.08.1976 (tylko park)
Dostępność obiektu Dostępny z zewnątrz

Lokalizacja

Główczyn, 09-460, Główczyn, Polska

Komentarze