Dwór Czubin

Kategoria: Gmina Brwinów


Właściciele i majątek
Czubin po raz pierwszy wzmiankowany był w 1333 roku. W 1350 roku należał do Andrzeja zwanego Czubinem, skarbnego warszawskiego. W pierwszej połowie XV wieku był własnością Tomasza Czubińskiego. W 1482 roku był własnością Jana z Czubina, syna Aleksego. Na początku XVI wieku należał do Stanisława Koskowica i Jana Gawareckiego. W 1523 roku część Czubina należała do Feliksa Gawareckiego h. Nałęcz, syna Tomasza. W 1580 roku dziedzicem Czubina był Maciej Czubiński h. Leliwa, syn Stanisława i Małgorzata wdowa po Wojciechu. W 1616 roku Czubin należał do Mikołaja Janowskiego h. Jastrzębiec i jego żony Zofii z Czubińskich. Mikołaj w 1625 roku został posłem, a w 1628 roku skarbnikiem warszawskim. Małżeństwo dochowało się dwóch synów: Adama i Stanisława. Ten drugi, ożeniony z Zofią Wilkońską odziedziczył Czubin. Adam, ożeniony z Anną Okęcką, nabył w 1640 roku część Czubina od nieznanej z imienia Żalińskiej. W 1647 roku odkupił od brata jego część na Czubinie i Kotowicach.
W 1668 roku Czubin i Malencin należały do Jana Kazimierza Kryskiego h. Prawdzic i jego drugiej żony Doroty Rey h. Oksza. Jan Kazimierz był cześnikiem zakroczymskim, następnie podkomorzym wyszogrodzkim. W owym 1668 roku zastawili oni dobra Jerzemu Lesiewskiemu h. Ogończyk, skarbnikowi warszawskiemu, następnie łowczemu rawskiemu.
W drugiej połowie XVIII wieku Czubin wraz z Kotowicami, Milęcinem i Falęcinem należał do Antoniego Józefa Wojciecha hr. Dąmbskiego h. Godziemba, starosty inowrocławskiego, dybowskiego i niechorowskiego, wojewody brzesko-kujawskiego, rotmistrza królewskiego, kawalera orderu Orła Białego. W 1732 roku poślubił on Annę Karolinę ks. Lubomirską h. Drużyna. Po śmierci żony 25 września 1770 roku (w Kotowicach) tak sobie życie obrzydził, że i starostwa dybowskiego i województwa zrzekł się 20 grudnia tego samego roku. 16 stycznia 1771 roku spisał testament. Całą swoją czteromilionową fortunę podzielił na trzy równe części. Dobra Czubin z przyległościami zapisał swojemu synowi Stanisławowi, ostatniemu wojewodzie brzesko-kujawskiemu. Rok później, w 1772 roku dobra były w rękach brata Stanisława – Augusta, starosty gostyńskiego. Sprzedał on je w tym roku Józefowi Antoniemu Podoskiemu h. Junosza, wojewodzie płockiemu, kuchmistrzowi wielkiemu litewskiemu, generałowi lejtnantowi wojsk koronnych. Józef był dwukrotnie żonaty: z Katarzyną ks. Ogińską h. Oginiec (nie mieli dzieci) oraz z Heleną Aleksandrą Małachowską h. Nałęcz (ślub w 1769 roku). Z tą drugą miał córkę – Ksawerę, która odziedziczyła Czubin po jego śmierci 17 stycznia 1779 roku. Ksawera bardzo młodo wyszła za mąż za Franciszka Ksawerego hr. Zboińskiego h. Ogończyk, młodo również zmarła - nie ukończywszy 15 lat – w 1786 roku. Po bratanicy Zboińskiej Czubin, Kotowice, Milęcin, Falęcin w ziemi warszawskiej oraz 11 wsi w płockim odziedziczył Franciszek Podoski h. Junosza, kasztelan ciechanowski, potem mazowiecki. Dobra te wkrótce odstąpił Franciszkowi Ksaweremu hr. Zboińskiemu h. Ogończyk, kasztelanowi raciąskiemu. Zboiński zmarł 16 stycznia 1818 roku.
Około 1800 roku Czubin z przyległościami wszedł w posiadanie Kaspra Skarbka h. Awdaniec (urodzonego 6 stycznia 1763 roku w Izbicy) i jego drugiej żony Ludwiki Fenger, córki bogatego kupca i bankiera z Torunia. Ich ślub miał miejsce w Toruniu 22 maja 1791 roku. Kasper po ojcu odziedziczył Izbicę i okoliczne dobra na Kujawach. Hulaszczy tryb życia Kaspra doprowadził do ruiny jego majątek i zmusił go do sprzedaży dóbr izbickich. Nabywcą był Franciszek Ksawery Zboiński. Za uzyskane ze sprzedaży pieniądze Skarbek wraz z żoną nabyli od Zboińskiego dobra Czubin (na nazwisko Ludwiki, by uchronić męża przed wierzycielami). Po sprzedaży swych dóbr dziedzicznych Kasper Skarbek nie zmienil stylu swojego życia i nadal trwonił majątek. Ludwika wniosła do sądu pozew o rozwód, który nastąpił w 1806 roku. W międzyczasie Kasper uciekł przed wierzycielami do Wielkiego Księstwa Poznańskiego, gdzie zmarł w Strzyżewie 25 lutego 1823 roku. W 1812 roku Ludwika zawarła kontrakt na dzierżawę Czubina z b. kapitanem WP Janem Chryzostomem Arciszewskim. 26 czerwca 1816 sprzedała Czubin za 333.000 złp. Antoniemu Pruszakowi h. Leliwa. Ludwika Skarbek zmarła w Warszawie 31 grudnia 1827 roku na „suchoty gardlane". Pochowana została na cmentarzu ewangelicko-augsburskim w Warszawie.
Antoni Pruszak, urodzony w 1783 roku swe lata młodości poświęcił na karierę wojskową. 5 grudnia 1806 roku wstąpił do Gwardii Honorowej. Następnie był w 1. Pułku Huzarów Polskich oraz 7. Pułku Szwoleżerów Lansjerów Liniowych. Odbył kampanię hiszpańską i kampanię 1813 roku. Odznaczony w 1809 roku Krzyżem Kawalerskim Legii Honorowej, a w 1813 roku Virtuti Militari. Po wieloletniej tułaczce wojennej w 1815 roku złożył formalną dymisję z armii polskiej. Zanim nabył Czubin mieszkał w pałacu Pruszaków w Warszawie. Podczas powstania listopadowego był podpułkownikiem w 1. Pułku Mazurów. 13 lipca 1822 roku odsprzedał Czubin z przyległościami za 420.000 złp bratu - Aleksandrowi Pawłowi Pruszakowi h. Leliwa, ożenionemu z Marianną Skarzyńską herbu Bończa. Ślub odbył się 19 marca 1805 roku. Marianna zmarła 14 listopada 1853 roku w Śleszynie, pochowana została w grobie rodzinnym w Żychlinie.
Aleksander Pruszak (urodzony w 1777 roku) był jednym z najbogatszych ziemian na Mazowszu, właścicielem m.in. dóbr Sanniki, Żychlin i Śleszyn, pałacu przy ulicy Marszałkowskiej w Warszawie. Pełnił szereg ważnych funkcji, m.in. prezesa Towarzystwa Kredytowego Ziemskiego, prezesa Rady Departamentu Warszawskiego, członka Komisji Umorzenia Długu Krajowego. Był kawalerem orderów: Świętego Stanisława, Świętej Anny II klasy (1840) i Świętego Włodzimierza IV klasy (1835).
W dobrach Czubin od 1824 roku produkowano cydr krajowy.
Aleksander sprzedał w 1836 roku dobra Czubin swojemu synowi - Konstantemu Janowi Józefowi Pruszakowi h. Leliwa, ożenionemu 19 marca 1836 roku z Amelią Klarą Christiani h. wł. Ślub odbył się 19 marca 1836 roku w warszawskim kościele św. Aleksandra. Amelia, urodzona 2 września 1815 roku w Rzeszowie, była córką generała Franciszka Ksawerego Christianiego, właściciela dóbr Orońsko. Wszechstronnie utalentowana, organizowała w swoich dobrach wieczory muzykalne oraz teatry amatorskie. Udzielała się również w Towarzystwie Dobroczynności, m.in. wzięła udział w koncercie dobroczynnym w Teatrze Wielkim w Warszawie, wykonując arię z opery Torquato Tasso. Była również poetką. Zmarła 17 września 1867 roku po długich i bolesnych cierpieniach w Orońsku i tam została pochowana.
Konstanty w 1820 roku zaczął naukę w Liceum Warszawskim, gdzie w roku szkolnym 1825/26 uczęszczał do jednej klasy z Fryderykiem Chopinem. Po ukończeniu i zdaniu matury, studiował administrację na Wydziale Prawa i Administracji UW. Brał udział w powstaniu listopadowym jako porucznik w Akademickiej Gwardii Honorowej oraz porucznik 6. Pułku Ułanów i porucznik 1. Pułku Strzelców Konnych. Odznaczony Krzyżem Złotym Orderu Virtuti Militari. Był administratorem eksploatacji lasów rządowych augustowskich i płockich, a także współzałożycielem cukrowni w Sannikach. Konstanty zmarł w Warszawie 1 listopada 1852 roku w wieku 43 lat. Pochowany został w grobie rodzinnym w Żychlinie.
W 1835 roku w Czubinie prezentowany był opatentowany galicyjsko-polski gorzelniany aparat parowy wynalzku Roberta Philippa i L. Galla mający przynieść użytkownikowi znaczną oszczędność materiału palnego oraz czystość i tęgość otrzymanego alkoholu. Konstanty nie był najlepszym gospodarzem, co spowodowało zajęcie oraz wystawienie na licytację w 1843 roku mebli, porcelany i trzech koni cugowych z majątku Czubin. Niedługo po tym zdarzeniu odsprzedał dobra Czubin swemu bratu - Tomaszowi Aleksandrowi Napoleonowi Pruszakowi h. Leliwa, ożenionemu 30 czerwca 1832 roku z Seweryną Żochowską. Tomasz, podporucznik w 27. Pułku Strzelców Konnych, w czasie powstania listopadowego odznaczony Złotym Krzyżem Virtuti Militari. Zmarł 13 sierpnia 1856 roku w swoich dobrach Żychlin i tam został pochowany w grobie rodzinnym.
W 1853 roku Czubin nabył Felicjan Bereźnicki. Był on - wraz z Tomaszem i Konstantyn Pruszakami - współzałożycielem Fabryki Cukru z Buraków i Rafinerii Sanniki (1 grudnia 1849 roku).
W 1855 roku nad majątkiem przeszła groźna burza, na skutek której dworskie murowane stodoły i obora zupełnie uległy zniszczeniu. Na domiar nieszczęścia z 20 osób, które dla doju krów i posług gospodarskich były zebrane, 16 zostało przywalonych upadłemi dachami i ścianami, z tych ośm wydobyto zabitych a ośm mocno pokaleczonych. Nadto z 76 sztuk bydła w holenderni, 36 zostało zabitych, tudzież 9 koni.
Pomiędzy 1863 a 1872 rokiem dobra ziemskie Czubin stały się własnością Ignacego Bereźnickiego. Składały się one w tym czasie z folwarku i wsi Czubin, folwarku i wsi Kotowice, folwarku i wsi Milęcin, wsi Falęcin oraz lasu Borowszczyzna. Całość rozciągała się na powierzchni 1496 mórg i 174 prętów. W folwarku Czubin znajdował się

dwór z cegły palonej, masiv murowany, parterowy, o suterenach i piwnicach z dwoma facjatkami dachówką holenderką, a facjatki od tyłu blachą żelazną kryty, o pięciu kominach murowanych. Poza budynkiem dworu stały: chlewy i kurnik z drzewa w słupy budowane, gontami kryte, stodoła z cegły palonej, murowana, o czterech klepiskach słomą poszyta, szopa z drzewa na podmurowaniu z cegły palonej postawiona, słomą poszyta, stodoła druga z cegły palonej, murowana, słomą poszyta, spichrz z cegły, murowany, piętrowy, dachówką karpiówką kryty, owczarnia dawniej, a obecnie obora z cegły surówki i kamieni polnych, murowana, w małej części słomą, a reszta dachówką karpiówką kryta, wozownia i stajnia z cegły murowane, parterowe, tekturą smołowcową kryte, z trzema kominami luftowemi, kuźnia i porządkownia z drzewa, deskami i dranicami kryte, buda dla stróża z drzewa zrobiona, dom murowanka zwany, zamieszkany przez kowala i mularza, z cegły, gontami kryty, z kominem murowanym, dom ośmiorak, dawniej kuźnia z cegły, murowany, z dwoma kominami, karpiówką kryty, chlewiki drewniane na podwalinach, słomą kryte, dom (karczma) z cegły, murowany, parterowy, z pomieszkaniem w szczytach, o jednym kominie murowanym. W połowie tego domu mieszkali służący dworscy, a w drugiej Józef Kiliński prowadzący karczmę. Przed dworem rozciągał się dziedziniec zajazdowy z trawnikiem owalnym, pomiędzy zabudowaniami gospodarczymi było podwórze gumienne, podwórze zajazdowe otoczone było płotem z żerdzi i sztachet. Na podwórzu ponadto znajdowała się studnia drzewem cembrowana z pompą i korbą żelazną, dzwonek spiżowy na słupku drewnianym oraz kloaka z drzewa, gontami kryta o dwóch sedesach. W pobliżu dworu znajdował sie ogród owocowy i warzywny, w części płotem, a w części wodą otoczony. Rosło w nim 105 sztuk drzew owocowych, założona była także szkółka drzew szczepionych i dzikich. Na gruntach folwarku rocznie wysiewano 150 korcy pszenicy, 150 korcy żyta, 70 mórg buraków i 10 mórg ziemniaków. Inwentarz stanowiło 5 krów, 15 wołków jednorocznych, 2 byczki, 16 koni, 18 wołów.


Ignacy, także właściciel majątku Górzno w Wielkopolsce, zmarł 7 maja 1913 roku wieku 75 lat.
W 1878 roku majątek Czubin nabył Jan Kazimierz Zawisza-Kieżgajło h. Łabędź. Zakupiony folwark odznaczał się wyborną ziemią, gospodarstwo jednak było prowadzone słabo. Grunta zachwaszczone, źle uprawne, obsiewy liche. Słowem z każdego kawałka gruntu widniała intencja sprzedaży. W 1880 roku folwark Czubin zajmował obszar 426 mórg, z czego 257 mórg stanowiły grunty orne i ogrody, 89 mórg łąki, 19 mórg pastwiska, 41 mórg las i 20 mórg nieużytki i place.
Jan Zawisza był ożeniony z Marią Apolonią Katarzyną hr. Kwilecką h. Śreniawa (Byliny). Maria urodziła się 9 grudnia 1830 roku. Była matroną niepospolitych zalet umysłu i serca. Czynnie brała udział w akcjach charytatywnych. Zmarła w Warszawie 5 czerwca 1910 roku. Pochowana została w katakumbach kościoła św. Krzyża w Warszawie. Jej mąż – Jan Zawisza był znanym archeologiem, współzałożycielem Muzeum Przyrodniczo-Rolniczego w Warszawie, fundatorem konserwacji kolumny Zygmunta III Wazy. Od 1863 roku był właścicielem Pałacu Przebendowskich w Warszawie. W 1874 roku wydał książkę Poszukiwania archeologiczne w Polsce. W 1878 roku kupił dobra Ojców, był pierwszym badaczem tamtejszych jaskiń. Zmarł w swoim pałacu 22 lutego 1887 roku. Pochowany został w kościele św. Krzyża w Warszawie.
W 1887 roku sukcesorowie Jana Zawiszy przedstawili na wystawie nasion chmiel rohatyński ze swojej plantacji w Czubinie. Stanowiło to nie lada zaskoczenie, gdyż wszyscy inni wystawcy prezentowali chmiel czeski. Do swojej śmierci w 1910 roku dobrami Czubin władała hrabina Zawiszyna. Następnie majątek trafił ręce córki Jana i Marii Zawiszów - Magdaleny Radziwiłł. Wydaje się, iż Magdalena oddawała Czubin w dzierżawy, gdyż w następnych latach często zmieniał właścicieli. W 1911 roku Czubin posiadali do spółki Adolf Janasz (właściciel Wolicy) oraz Henryk Grabowski (właściciel Biskupic). W tymże roku nastąpiła parcelacja majątku.
Ksiądz Władysław Sędziakowski, proboszcz parafii Rokitno, w tekście z 27 października 1916 roku, jako właścicielkę Czubina wymienia księżną Czartoryską. W latach 20-tych XX wieku, mleko od krów duńskich z majątku Czubin sprzedawane było w firmowym sklepie w Warszawie przy ulicy Nowogrodzkiej.
W 1926 roku Czubin należał do Witolda Jaworskiego, majątek liczył wtedy 176 hektarów.
W 1929 roku od Magdaleny Radziwiłł folwark Czubin o powierzchni przeszło 186 hektarów za kwotę 300 tysięcy złotych nabył dla Seminarium Duchownego w Warszawie - Aleksander Kakowski, arcybiskup metropolita, prymas Królestwa Polskiego. Majątek był źródłem zaopatrzenia w produkty rolne Seminarium. Do dworu przyjeżdżali również klerycy na wypoczynek. W 1935 roku Czubin odwiedził arcybiskup Stanisław Gall. 1 marca 1945 roku to właśnie w majątku w Czubinie wznowiło działalność Seminarium, zanim budynek w Warszawie zaczął nadawać się do tego. W tym roku trafił do niego przyszły ksiądz - Jan Twardowski.
Po II WŚ majątek sukcesywnie nacjonalizowano. Ostatecznie w 1961 roku całość przeszła na własność skarbu państwa. Jednak duchowieństwo nadal w ograniczony sposób z niego korzystało, gdyż w 1965 roku w majątku zmarł biskup Karol Niemira. W 1967 roku utworzono w dawnym majątku Dom Pomocy Społecznej dla mężczyzn z upośledzeniem umysłowym, będący filią Domu Pomocy Społecznej w Bramkach. Od 1990 roku Wyższe Metropolitalne Seminarium Duchowne w Warszawie starało się o odzyskanie majątku odebranego - jak napisał w swojej autobiografii biskup Kazimierz Romaniuk - przez Józefa Cyrankiewicza za urojone podatki. Ostatecznie orzeczeniem z 7 stycznia 1994 roku odzyskało majątek liczący 103,24 hektary. Dwór wraz z parkiem i stawami (łącznie 5,74 hektara) został notarialnie przekazany w wieczyste użytkowanie Domowi Pomocy Społecznej w Bramkach przez Prymasa Polski Kardynała Józefa Glempa. W związku z podziałem administracyjnym kraju, w styczniu 1999 roku Dom Pomocy Społecznej w Czubinie stał się samodzielną jednostką budżetową powiatu pruszkowskiego.


Zespół architektoniczno-parkowy
Budynek dworu został wzniesiony prawdopodobnie w drugiej połowie XVIII wieku dla Kaspra Skarbka i jego żony Ludwiki z Fengerów, gruntownie przebudowany w XIX i XX wieku. Klasycystyczny. Murowany z cegły, otynkowany. Parterowy, z mieszkalnym poddaszem. Piwnice sklepione kolebkowo-krzyżowo i koszowo. Od frontu czterokolumnowy portyk toskański, podtrzymujący taras, przeszklony w 1967 roku. Dach naczółkowy, kryty blachą. Obecnie mieszczą się w nim pracownie terapeutyczne. Nieopodal dworu znajduje się spichlerz dworski z końca XIX wieku. Jest to budynek jednokondygnacyjny z dachem dwuspadowym krytym papą oraz częściowo blachą. Posiada front jedenastoosiowy z wejściami w osi trzeciej i dziewiątej. Wrota drewniane klepkowe dwuskrzydłowe oraz małe poziome okienka w pozostałych osiach. Zachowała się również obora (obecnie budynek mieszkalny) z zespołu folwarcznego z końca XIX wieku. Jednokondygnacyjny z użytkowanym poddaszem. Dach pokryty dachówką ceramiczną z trzema facjatkami w północnej części.

 

Więcej zdjęć w Galerii

 

Źródła:

  • Gazeta Warszawska 1824, 1855, 1887
  • Gazeta Korrespondenta Warszawskiego y Zagranicznego 1825
  • Dziennik Powszechny 1835
  • Tygodnik Rolniczo-Technologiczny 1835
  • Kurjer Warszawski 1893, 1841, 1846, 1847, 1852, 1853, 1856, 1863, 1867, 1911, 1913, 1925
  • Gazeta Rządowa Królestwa Polskiego 1843
  • Dziennik Warszawski 1872
  • Wiek 1877
  • Gazeta Rolnicza 1878
  • Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Tom I i Tom III, Warszawa 1880 i 1882
  • Słownik historyczno-geograficzny ziem polskich w średniowieczu, edycja elektroniczna
  • Wiadomości Archidiecezjalne Warszawskie 1939
  • Marek Makowski, Kardynał Aleksander Kakowski Metropolita Warszawski (1913-1938), Warszawa 2015
  • Seweryn Uruski, Rodzina. Herbarz szlachty polskiej. T.3 i T.14, Warszawa 1906 i 1917
  • Kazimierz Romaniuk, Autobiografia, Kraków 2013
  • Waldemar Baraniewski, Tadeusz S. Jaroszewski, Jedziemy do Czubina w Gazeta Stołeczna z 16.11.1996
  • Witold Malej, Kardynał Aleksander Kakowski w świetle własnych wspomnień w Nasza Przeszłość Tom 8, Kraków 1958
  • Barbara Konarska-Pabiniak, Seweryna Duchińska - literatka i patriotka w Notatki Płockie nr 2/2015
  • Grzegorz Przybysz, Tajemnica cudownego obrazu, Przegląd Pruszkowski 1/2016
  • Marek Wojtylak, Tajemnice dworu w Żelazowej Woli, Rocznik Mazowiecki nr 12/2000
  • Tomasz Adam Pruszak, ... żem zawsze życzliwy temu domowi, Warszawa 2010
  • Tadeusz Gogolewski, Tajne nauczanie w warszawskim seminarium duchownym w czasie okupacji, Studia Theologica Varsaviensia Tom 15, nr 2 1977
  • Teodor Żychlinski, Złota księga szlachty polskiej R.1 i R.25, Poznań 1879 i 1903
  • Adam Boniecki, Herbarz polski T. 4, 5, 8, 12, 14, Warszawa

  • Księga Adresowa Polski dla handlu, rzemiosł i rolnictwa 1926-27, Warszawa 1926
  • Plan odnowy miejscowości Czubin na lata 2014 – 2022, Czubin 2014
  • www.ipsb.nina.gov.pl
  • www.pl.chopin.nifc.pl

Zespół dworsko-parkowy
Skład zespołu dwór, park, spichlerz, obora
Stan zachowania Odrestaurowany
Zastosowanie Dom Pomocy Społecznej
Numer rejestru zabytków województwa mazowieckiego 1260-A (spichlerz i obora)
Data wpisu do rejestru zabytków 28.02.1985
Dostępność obiektu niedostępny

Lokalizacja

Czubin 13A, 05-840, Czubin, Polska

Telefon: (22) 729-51-27
Fax: (22) 729-63-57
Strona www: www.dpsczubin.com.pl
Email: dpsczubin@vp.pl

Komentarze