5.00 (1 głosów)

Ocena

ocena
5.00

Dwór Kliczewo Małe

Kategoria: Gmina Żuromin


Właściciele i majątek
Wieś Kliczewo po raz pierwszy wzmiankowana jest w 1450 roku, jako własność Stanisława z Kliczewa. W 1487 roku należała do Jana Kliczewskiego, w 1502 roku do Włodzimierza z Kliczewa, a w 1546 roku do Feliksa Kliczewskiego, skarbnika i podsędka płockiego. Następnie - prawdopodobnie do innego - Feliksa Kliczewskiego h. Brodzic, również skarbnika płockiego. Kolejno do jego syna Mikołaja, ożenionego z Katarzyną z Lubieńka. Mikołaj miał z nią dwie córki - Katarzynę i Magdalenę. Katarzyna Kliczewska h. Brodzic wyszła za mąż za Pawła Klickiego h. Prus (I - Turzyna), gdy ten zmarł poślubiła Jana Pawła Zielińskiego h. Świnka, donując mu w 1641 roku dobra: Kliczewo, Kosowo, Wólkę Kliczewską, Brudnicę, Przysby, Chodupek i Olszowa. Jan Zieliński był stolnikiem płockim i kasztelanem wiskim, brał udział w wojnach moskiewskich. Zmarł przed 1669 rokiem, nie pozostawiwszy po sobie potomstwa. Majątek otrzymał bratanek Jana - Maciej Zieliński h. Świnka, ożeniony z Marianną Głuszkowską. Odstąpił go jednak Ludwikowi Zielińskiemu h. Świnka, kasztelanowi sierpskiemu, który dał mu w zastaw dobra Głuzek za 6.500 zlotych. Maciej oraz Ludwik zmarli przed 1678 rokiem, kiedy to dobra trafiły do Zofii Zielińskiej h. Świnka zamężnej z Pawłem Szydłowskim h. Lubicz, miecznikiem ciechanowskim. Zofia prawdopodobnie wcześnie zmarła, gdyż w 1698 roku jej ciotka Agnieszka (siostra Macieja) zapisała majątek synom Pawła Szydłowskiego - Grzegorzowi oraz Michałowi.

Co najmniej od 1775 roku Kliczewo i Wola Kliczewska należały do Andrzeja Hieronima Zamoyskiego. Zamoyscy byli w posiadaniu dóbr bieżuńskich od 1714 roku, więc być może już wtedy Kliczewo należało do Michała i Anny Zamoyskich.
Andrzej Hieronim Zamoyski był właścicielem Kliczewa do swojej śmierci 10 lutego 1792 roku. Po nim dobrami zarządzała żona - Konstancja ks. Czartoryska. Po jej śmierci, 15 lutego 1797 roku, majątek odziedziczył ich syn - Stanisław Kostka Franciszek hr. Zamoyski h. Jelita. Na skutek konwencji petersburskiej z 1797 roku Stanisław był zmuszony sprzedać dobra bieżuńskie i żuromińskie. Życzeniem jego było, by dobra nabył Józef Antoni ks. Poniatowski h. Ciołek. Tak też się stało, Poniatowski nabył je 18 września 1801 roku za 119.000 czerwonych złotych. Szybko je jednak odsprzedał, ku niezadowoleniu Zamoyskiego. 6 kwietnia 1803 roku nabył je Adam Fortunat Kandyd Zaleski, ożeniony z Marianną Trzcińską. W tym celu zapożyczył się on na 270.000 talarów. Umowa pożyczki stanowiła, iż miała być spłacona do 1810 roku. Zaleskiemu nie udało się wywiązać z umowy i w 1811 roku dobra bieżuńskie i żuromińskie należące do Adama Zaleskiego zostały zajęte na podstawie wyroku Trybunały Cywilnego I Instancji Departamentu Płockiego na żądanie hrabiego Stanisława Zamoyskiego. Rozpoczął się długoletni spór sądowy. Po śmierci Adama Zaleskiego dobra odziedziczyły jego dwie córki Amelia i Florentyna. Spór zakończył się w 1835 roku gdy dobra zostały ustąpione przez skarb publiczny Bankowi Polskiemu, a ten wystawił je na sprzedaż. W pierwszym terminie nie znalazły nabywcy, zostały powtórnie wystawione w 1836 roku.

W 1812 roku do folwarku Kliczewo należały atynencje Koszewo (obecnie Kosewo) i Jakubowo. W samym Kliczewie nie było jeszcze wówczas dworu, ten znajdował się w Koszewie. Folwark Kliczewo składał się z domu folwarcznego, stodoły, stajni, holenderni, chlewni i kurników. Wszystkie zabudowania były drewniane. W folwarku była również drewniana chałupa, w której mieszkał ogrodnik - Jan Skowroński. W Koszewie oprócz dworu znajdowały się: stodoły, spichrz, holendernia, chlewy, kurniki - wszystkie drewniane oraz murowany lamus. W Jakubowie zaś stały: dom, stodoła, holendernia i owczarnia. Całe dobra zajmowały obszar około 160 włók miary magdeburskiej.

W inwentarzu dóbr bieżuńsko-żuromińskich za rok 1836 jako naddzierżawczyni występuje Stefania Wernich Lipska. Z opisu folwarku dowiadujemy się, iż składał się z: domu drewnianego ekonoma, chlewów, stodoły, spichrza z sieczkarnią i stodołą, owczarni z holendernią, domu drewnianego folwarcznego, kurników, szopy, kuźni, karczmy studni z żurawiem i śnigą, chałupy ogrodnika, chałupy dla czeladzi dworskiej oraz chałupy dla pasterza. Wjazd do folwarku był drewniany.

W 1867 roku Kliczewo i Kossewo należały do Władysława Wybickiego. W Kliczewie nadal nie było dworu. Najważniejszym budynkiem był dom ekonoma, z drzewa postawiony, dachówką holenderką pokryty z kominem murowanym. Funkcję ekonoma pełnił wówczas August Weiss. W folwarku była również karczma pustkami stojąca. Przyczyną było niewykupienie patentu przez jej dzierżawcę - Floriana Kotowskiego.

Co najmniej od 1878 roku właścicielem Kliczewa, Skoczkowa oraz Kossewa był Wincenty Bagieński h. Ślepowron, urodzony w Czarnocinie - syn Adama Michała Bagieńskiego h. Ślepowron, dziedzica Czarnocina oraz Józefaty Dzierzgowskiej h. Boleścic. Żonaty z Heleną Nosarzewską h. Dołęga. Ślub odbył się 24 listopada 1858 roku w Rempinie. Członek: Rady Powiatowej Powiatu Mławskiego, Komitetu Dyskontowego Oddziału Płockiego Banku Polskiego, Dyrekcji Szczegółowej Towarzystwa Kredytowego Ziemskiego w Płocku, Rady Gospodarczej Towarzystwa Dobroczynności w Płocku. Zmarł 11 maja 1891 roku w Płocku i tam został pochowany. Helena zmarła w Mławie 1 września 1922 roku w wieku 82 lat. Pochowana została na cmentarzu parafialnym w Szreńsku.
W 1883 roku dobra Kliczewo i Kossewo miały rozległość 1309 mórg. Folwark Kliczewo składał się z: 436 mórg gruntów ornych i ogrodów, 76 mórg łąk, 177 mórg lasu i 18 mórg placów i nieużytków. Łącznie jego rozległość wynosiła 707 mórg. W folwarku stały dwa budynki murowane i sześć drewnianych.
Po śmierci Wincentego dobra odziedziczył syn - Zygmunt Bagieński h. Ślepowron. Ożeniony 20 września 1887 roku w Brudzeniu z Jadwigą Marią Rościszewską h. Junosza. Zygmunt był przedstawicielem Towarzystwa Drobnego Kredytu w Bieżuniu. Kliczewo podarował w 1920 roku swojej córce Helenie. Był również właścicielem dóbr Radzimowice, które podarował synowi Wiktorowi Wincentemu. Jadwiga Bagieńska zmarła 9 sierpnia 1917 roku w wieku 45 lat. Pochowana została, wraz z mężem zmarłym w 1925 roku, na cmentarzu parafialnym w Kuczborku-Osadzie.
Helena Maria Bagieńska h. Ślepowron (urodzona 26 czerwca 1898 roku w Kliczewie) w dniu 8 lutego 1920 roku wyszła za mąż za Feliksa Stanisława Podczaskiego. Wniosła mu w posagu majątek Kliczewo, obejmujący 248 hektarów. Sama prowadziła w majątku ogród owocowo-warzywny, a także kobiecy dział gospodarski. Feliks wkrótce po ślubie wstąpił jako ochotnik do 201 pułku szwoleżerów, walcząc przeciwko bolszewikom. Brał m.in. udział w ataku na tylną straż Korpusu Konnego Gaja pod Żurominkiem 22 sierpnia 1920 roku. Po zakończeniu wojny zaczął przekształcać gospodarstwo kliczewskie, wprowadzając do niego uprawy rzepaku, maku i koniczyny nasiennej. Pobudował nowe - murowane - budynki inwentarskie oraz stodołę, przebudował dwa budynki mieszkalne dla pracowników folwarcznych. W 1928 roku majątek został wyposażony w samochód osobowy chevrolet, w 1933 roku doprowadzono linię telefoniczną.
Feliks Podczaski h. Rola urodził się w 1890 roku w rodzinnym majątku Koziróg Leśny w powiecie lipnowskim. Był synem Józefa i Jadwigi z Cieślińskich. W okresie I wojny światowej ukończył gimnazjum w Płocku. W 1917 roku objął dzierżawę majątku Rokicie. Był wieloletnim (do 1939 roku) prezesem Związku Ziemian powiatu sierpeckiego, prezesem Kasy Oszczędnościowej im. Stefczyka w Żurominie, działaczem BBWR.
4 września Podczascy wraz z córką Haliną opuścili Kliczewo uciekając przed wojskami niemieckimi. Schronili się w majątku Studzieniec należącym do rodziny Skarżyńskich. Po dwóch tygodniach wrócili jednak do Kliczewa. Majątek w listopadzie 1939 roku został włączony pod administrację niemiecką, jednak Podczascy nadal w nim mieszkali. Zarządcą został Niemiec - Oskar Meyhufer mieszkający w pobliskim majątku Franciszkowo. W kwietniu 1940 roku Feliks Podczaski został aresztowany. Wywieziony do obozu koncentracyjnego w Dachau, przebywał tam od 19 kwietnia do 25 maja. Następnie został przewieziony do obozu w Mauthausen-Gusen, gdzie krótko pracował w kamieniołomach, a następnie w kuchni obozowej. Zmarł w obozie 15 grudnia 1941 roku. Jego grób symboliczny znajduje się na cmentarzu bródnowskim w Warszawie.
Po aresztowaniu męża, Helena wraz z córką zostały wyrzucone z domu przez Niemców. Syn Witold Stanisław musiał ukrywać się przed gestapo. Wojnę przeżył pracując w majątkach Łęki i Brańszczyk. Helena z córką wyjechały do Mławy, gdzie zatrzymały się u Mariana i Marii Krasnodębskich (rodziców późniejszej aktorki Ewy Krasnodębskiej). W lutym 1941 roku zamieszkały w Warszawie, gdzie córka uczęszczała na tajne komplety. Po Powstaniu Warszawskim znalazły się w obozie przejściowym w Pruszkowie, skąd zostały wywiezione do Opoczna. W 1945 roku zamieszkały w Grójcu. Helena zmarła 8 października 1948 roku w szpitalu Akademii Medycznej w Gdańsku i została pochowana na gdańskim cmentarzu. W 1988 roku jej szczątki zostały ekshumowane i przeniesione do grobu rodzinnego Antoszewskich na cmentarzu w Grójcu.

Po II WŚ majątek rozparcelowano. W dworze w 1945 roku otwarto szkołę podstawową. W latach 60. dobudowano skrzydło od wschodu, mieszczące nowe klasy. W 1982 roku wymieniono dach. Brak bieżących remontów spowodował wyłączenie z użycia w 1991 roku piętra budynku. W szkole, tylko na parterze, pozostały klasy 1-4. W 1995 roku oddano do użytku nowy budynek szkolny, tym samym dwór od wielu lat stoi opuszczony. Do dnia dzisiejszego (2017) właścicielem działki z dworem o powierzchni 1,22 hektara jest Gmina Żuromin.


Zespół architektoniczno-parkowy
Dwór w Kliczewie Małym został wybudowany w ostatniej ćwierci XIX wieku dla Wincentego Bagieńskiego. Posiada formę nieregularnej neorenesansowej willi. Parterowy, podpiwniczony z piętrowym dwuosiowym narożnikiem północno-zachodnim, zwieńczonym z każdej strony trójkątnym szczytem. Przed wejściem głównym znajdowała się drewniana sionka, dzisiaj rozebrana. Nadokienniki zdobią maski kobiety z wężami zamiast włosów. Pomiędzy oknami w elewacji frontowej znajduje się lwia głowa ze zwisającą z pyska wicią roślinną. Układ wnętrz jest dwutraktowy. Dachy dwu i czterospadowe, kryte blachą.

 

Więcej zdjęć w Galerii

Źródła:

  • Wiktor Mieszkowski, Nazwy miejscowe powiatu żuromińskiego w Bieżuńskie Zeszyty Historyczne nr 22/2007
  • Eleonora Bergman, Historia budowy miasta Bieżunia w Bieżuńskie Zeszyty Historyczne nr 21/2006
  • Plan Rozwoju Lokalnego Powiatu Żuromińskiego na lata 2004 - 2013
  • Gazeta Korrespondenta Warszawskiego y Zagranicznego 1812
  • Gazeta Warszawska 1812, 1835, 1836, 1882, 1885, 1888, 1890
  • Kurjer Warszawski 1861, 1862, 1886, 1922, 1933
  • Dziennik Warszawski 1867
  • Kuryer Codzienny 1878
  • Rocznik Adresowy Królestwa Polskiego na Rok 1902. R. 3, Warszawa 1902
  • Głos Warszawski 1908
  • Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Tom IV, Warszawa 1883
  • Seweryn Uruski, Rodzina. Herbarz szlachty polskiej. T.6, Warszawa 1909
  • Gustaw Zieliński, Wiadomość historyczna o rodzie Świnków oraz rodowód pochodzącej od nich rodziny Zielińskich herbu Świnka. Część 2, Toruń 1881
  • Ziemianie polscy XX wieku. Część 2, Warszawa 1994
  • Ziemianie polscy XX wieku. Część 3, Warszawa 1996
  • Adam Boniecki, Herbarz polski. T. 10, Warszawa 1907

Zespół Dworsko-parkowy
Skład zespołu Dwór, park
Stan zachowania Zniszczony
Zastosowanie Opuszczony
Numer rejestru zabytków województwa mazowieckiego A - 234
Data wpisu do rejestru zabytków 08.10.1981
Dostępność obiektu Dostępny

Lokalizacja

Szkolna 22, 09-300, Kliczewo Małe, Polska

Komentarze