5.00 (2 głosów)

Ocena

ocena
5.00

Dwór Brudnice

Kategoria: Gmina Żuromin

 

Właściciele i majątek
Historia obecnego dworu w Brudnicach łączy się z losami dwóch rodzin: szlacheckiej - Wilhelmów oraz chłopskiej - Budzichów. W 1919 roku poprzez małżeństwo Stefanii Wilhelm z Władysławem Budzichem oba majątki (Brudnice i Bądzyn-Ruda) zostały scalone. Zanim jednak do tego doszło…
Historia zaczęła się ponad 600 lat temu. Brudnice po raz pierwszy pojawiają się w źródłach w 1384 roku. W akcie zastawu Zawkrza zakonowi krzyżackiemu wzmiankowane są znajdujące się tam złoża rud żelaza. W 1437 roku Piotr z Brudnic sprzedał Wojciechowi z Brudnic 4 włóki ojcowizny z połową młyna, rok później 1 włókę oraz młyn z karczmą nad Wkrą. Również w 1438 roku Piotr sprzedał, tym razem Sądkowi z Psar, 2 włóki ojcowizny obok młyna, a rok później resztę ojcowizny Wojciechowi za 6 kóp i 15 groszy pospolitych. W 1439 roku Wojciech odkupił od Sądka z Psar jego część za 8 kóp groszy, stając się jedynym właścicielem Brudnic.
W 1497 roku właścicielem Brudnic był Maciej z Brudnic. W tymże roku król Jan Olbracht skonfiskował Maciejowi Brudnice, Pątki i Lubowidz i przekazał je Stanisławowi Rościszewskiemu. W 1502 roku w Brudnicach istniały dwa folwarki uprawiane z dawna i na surowym korzeniu. Jeden był w posiadaniu Macieja Brudnickiego, drugi należał do Sądka Kosmaczewskiego (cześnika płockiego). Na początku XVI wieku Brudnice należały do Brudnickich herbu Jastrzębiec, w tym w 1530 roku do Mścisława.
W 1531 roku dobra należały do Gawła, Małgorzaty (wdowy po Stanisławie), Tomasza Kosmaczewskiego, Tomasza i Jana zwanego Brodą (opiekuna Wojciecha i Marcina, synów Adama). Gaweł posiadał pół włóki, Małgorzata 2 włóki folwarczne, Tomasz Kosmaczewski 2 włóki osadnicze, Tomasz 2 włóki folwarczne oraz młyn o 1 kole w dzierżawie rocznej, a Jan Broda pół włóki osadniczej.
W kolejnych latach właścicielami Brudnic byli m.in.: w 1537 roku Małgorzata (wdowa po Stanisławie) i Katarzyna z Osieka (żona Galla z Brudnic), w 1542 roku Jan Broda, a w 1578 roku majątek należał do Macieja i Marka (synów Mścisława), Jana i Wojciecha (synów Pawła) oraz Marcina i Wojciecha. W 1702 roku właścicielem był Maciej Brudnicki, a w 1774 roku Maciej Brudnicki herbu Jastrzębiec. Jest prawdopodobne, że w pierwszej połowie XVIII wieku Brudnice należały do Czachowskich herbu Korab.
W 1808 roku część ziemi w Brudnicach i Bądzynie należały do Stanisława Floriana Kowalewskiego, ożenionego 4 listopada 1804 roku w Zielonej z prawie sześćdziesiąt lat młodszą Katarzyną Rywocką. Stanisław zmarł 15 listopada 1809 roku w wieku 80 lat. Po jego śmierci majątek odziedziczył jego syn - Mikołaj Adam Zacharjan, urodzony 6 września 1809 roku. Owdowiała w wieku 20 lat Katarzyna wyszła ponownie za mąż 24 października 1810 roku za Augustyna Kowalewskiego. Zmarła 11 stycznia 1819 roku w wieku 29 lat. Mikołaj Adam Zacharjan, ożeniony w 1843 roku z Karoliną Rykaczewską, zmarł 8 sierpnia 1858 roku.
W tym samym czasie co Kowalewscy, część ziemi w Brudnicach, Bądzynie oraz wieś Lubowidz posiadał hrabia Kajetan Onufry Sierakowski h. Ogończyk, starosta grodowy bobrownicki, kasztelan słoński, senator i kasztelan Królestwa Polskiego, Kawaler Orderu Orła Białego i Orderu św. Stanisława. Ożeniony z Heleną Marianną Dzieduszycką h. Sas, zmarłą w Warszawie 17 listopada 1848 roku w Warszawie. Helena została pochowana w ufundowanej przez siebie kaplicy grobowej na cmentarzu parafialnym w Lubowidzu. Kajetan Sierakowski zmarł w Warszawie 16 października 1841 roku.
W 1831 roku właścicielem w Brudnicach był Szczepan Brzechowski, syn Józefa i Rozalii Chabowskiej, dwukrotnie ożeniony: z Antoniną Szydłowską (26 stycznia 1825 roku) oraz z Antoniną Starorypińską (między 1837 a 1841 rokiem). Podczas powstania listopadowego Szczepan udzielał w swym dworze pomocy rannym w walkach. Zmarł 25 marca 1846 roku w wieku 44 lat. Pochowany został w kryptach kościoła w Lubowidzu. Kolejnym właścicielem Brudnic był Anastazy Brzechowski. W 1848 roku Anastazy uciekł z Królestwa Polskiego za granicę. Złapano go jednak i osadzono w areszcie, w pruskim wówczas Golubiu, a jego majątek został wzięty w sekwestr.
Około 1850 roku dobra nabył Ignacy Romuald Wiśniewski. Dwukrotnie żonaty: z Marianną Teresą Franciszką hr. Zboińską h. Ogończyk w 1851 roku (ślub odbył się w Kikole, ob. kujawsko-pomorskie) oraz Marią Magdaleną Miłaczewską w 1868 roku (ślub odbył się w Warszawie). Ignacy był posiadaczem tych dóbr również w 1868 roku. W tym czasie w majątku funkcjonował młyn o czterech gankach oraz tartak. W Brudnicach istniała również osada fabryczna, prowadzona przez człowieka niespracowanie przedsiębiorczego. Znajdowały się w niej hamernia, której młoty kujące żelazo poruszane były wodą, młyn wodny i parowy oraz inne żelazne fabryki. Ignacy Wiśniewski zmarł w Warszawie w 1901 roku.
W 1894 roku Brudnice były własnością Leona Mintza. W nocy z 4 na 5 października w majątku Brudnice doszło do napadu. Niewiadomy złoczyńca, wkradłszy się przez okno dworu do sypialni właściciela, zadał śpiącemu dwa ciosy śmiertelne w głowę i szyję. Morderca działał tak cicho, że śpiąca w tym samym pokoju żona obudziła się dopiero na straszny jęk ranionego i znalazła męża krwią broczącego. Przybyły na miejsce lekarz stwierdził zranienie prawego płuca i pęknięcie czaszki. Leon Mintz po 30-godzinnych męczarniach wyzionął ducha. Gazety spekulowały, że celem zabójstwa była zemsta. Majątek trafił w ręce syna Leona - Dawida Szlomy Mintza, lekarza warszawskiego. Ten sprzedał majątek w 1900 roku małżeństwu Teofilowi i Leonardzie Wałdowskim za sumę 28.250 rubli. Cena nie obejmowała inwentarza. W 1902 roku małżeństwo było jednym z ofiarodawców kwoty na budowę drogi z Mławy do Żuromina.
16 stycznia 1911 roku Wałdowscy sprzedali dobra Brudnice, w których skład wchodziły folwarki Brudnice, Białydwór i Łazy, Michałowi Bronisławowi Wilhelmowi, urodzonemu w Sarnowie synowi Karola i Anastazji z Helwigów. 30 kwietnia 1877 roku w kościele św. Andrzeja Apostoła w Warszawie Michał wziął ślub z Bronisławą Lesiewską h. Ogończyk. Małżeństwo doczekało się dziewięciorga dzieci (trzech synów i sześć córek). W 1863 roku Michał brał udział w powstaniu styczniowym. Zanim kupił Brudnice był właścicielem pobliskiego majątku Chojnowo. W latach 80. XIX wieku był jednym z głównych fundatorów budowy plebanii przy kościele w Sarnowie. Przeznaczył na ten cel sto kilkadziesiąt rubli oraz sto korcy wapna. Chojnowo sprzedał w 1909 roku Katarzynie Miączyńskiej. Zmarł 25 listopada 1922 roku w wieku 73 lat w swoim majątku. Po jego śmierci Brudnice odziedziczyły jego dzieci, żona zaś miała zapisane dożywocie. Bronisława zmarła 2 kwietnia 1933 roku w wieku 75 lat.
Wraz z mężem pochowana jest na cmentarzu parafialnym w Żurominie.
Z chwilą śmierci Michała Wilhelma, ośrodek ziemiański przeniósł się na drugą stronę rzeki Wkry, do osady młyńskiej Bądzyn-Ruda, do istniejącego do dzisiaj dworu wybudowanego przez rodzinę Budzichów około 1914 roku. Ówcześnie gospodarował tam Władysław Budzich, urodzony 14 marca 1884 roku, syn Józefa i Marianny z Grodków. W 1906 roku odziedziczył po swoim ojcu osadę młyńską Bądzyn-Ruda o powierzchni 38 hektarów. 30 kwietnia 1919 roku ożenił się ze Stefanią Wilhelm. Ślub odbył się w kościele św. Aleksandra w Warszawie. Po ślubie para zamieszkała w majątku męża. Władysław Budzich studiował matematykę na Uniwersytecie Warszawskim. Jako członek Centralnego Komitetu w Warszawie uczestniczył w strajku szkolnym. W 1905 roku przeprowadził w gminach Żuromin, Rozwozin i Bieżuń zaprowadzenie języka polskiego jako urzędowego. W 1920 roku brał  udział w wojnie polsko-bolszewickiej, służył w wojsku jako ochotnik. Oprócz tego czynnie udzielał się publicznie, był sekretarzem Koła Macierzy Szkolnej w Żurominie, członkiem zarządu Wydziału Kółek Rolniczych powiatu sierpeckiego. Był członkiem rady gminnej, powiatowej i wojewódzkiej. W 1932 roku zorganizował Okręgową Mleczarnię Spółdzielczą w Brudnicach, której był głównym udziałowcem oraz prezesem zarządu od momentu powstania do wybuchu drugiej wojny światowej. Spółdzielnia po zmechanizowaniu w 1937 roku produkowała masło na eksport. Władysław Budzich był również członkiem Zarządu Głównego Związku Młynarzy Polskich, a następnie jego wiceprezesem. W 1935 roku był kandydatem na posła. W wyborach uzyskał 11.103 głosy, co plasowało go na trzecim miejscu w okręgu (do sejmu weszły dwie pierwsze osoby). W 1937 roku przyczynił się do powstania Domu Ludowego w Brudnicach, a w 1938 roku do budowy szkoły 7-klasowej w Lubowidzu (był przewodniczącym komitetu budowy oraz inicjatorem i darczyńcą obu przedsięwzięć). Był również założycielem lokalnej Straży Ogniowej.
Stefania Budzich, urodziła się 14 listopada 1889 roku w Chojnowie. Ukończyła Żeński Zakład Wychowawczo-Naukowy Leonii Rudzkiej w Warszawie, a następnie w 1917 roku Wyższą Szkołę Ogrodniczą w Warszawie. W 1920 roku założyła w majątku park, wykorzystując swoje wykształcenie. Podobnie jak mąż, pełniła funkcje publiczne. Była członkiem zarządu Kasy Spółdzielczej w Kuczborku oraz Koła Kupców Polskich w Żurominie. 18 czerwca 1925 roku spłaciła - za pieniądze męża - pozostałe rodzeństwo (3 braci i 5 sióstr), tym samym stała się jedyną właścicielką majątku rodziców. W chwili zakupu majątek Brudnice liczył 355 hektarów. Podczas parcelacji pod koniec lat 20. jego obszar zmniejszył się do 201 hektarów. Stefania wraz z mężem byli właścicielami majątku Brudnice i Bądzyn-Ruda do 1945 roku, kiedy to na skutek reformy rolnej został on przekazany Związkowi Samopomocy Chłopskiej i rozparcelowany. W chwili parcelacji obejmował obszar 182 hektarów.
W 1939 roku dwór i majątek Budzichów zajęli Niemcy. Władysław, ratując życie, uciekł do Warszawy, a jego żona z córką zamieszkały po drugiej stronie rzeki w podupadającym dworze Wilhelmów. Podczas okupacji majątkiem kierowało kolejno trzech zarządców komisarycznych (Niemcy i volksdeutsche). Od 15 września 1939 roku do wiosny 1940 roku był to młody SS-man Krygier. Następnie do wiosny 1942 roku folwarkiem zarządzał Willi Grabowski. To za jego czasów, na wiosnę 1941 roku, podczas libacji we dworze, kilku Niemców rozbiło młotami figurę Matki Boskiej stojącą od 1889 roku na postumencie w narożniku ogrodu majątku. Resztki rozbitej figury wrzucono do rzeki. Ostatnim zarządcą był Erich Vogiel. W marcu 1945 roku folwark Bądzyn-Ruda, choć obejmował obszar 38 hektarów został odebrany rodzinie Budzichów. Gospodarstwo rozparcelowano, a młyn wraz z 1,5 hektara ziemi przejął Powiatowy Wydział Przemysłowy. We dworze zostało zakwaterowanych siedem rodzin dzielących jedną kuchnię. Z powodu tej niedogodności lokatorzy sami z biegiem lat opuszczali dwór i przeprowadzali się do innych domów. Po 1956 roku Władysław Budzich odzyskał dwór wraz z młynem wodnym i parkiem. Ostatni lokatorzy wyprowadzili się na początku lat 60. Po śmierci Władysława Budzicha w 1969 roku młyn (jak i dwór) przejęła córka Władysława i Stefanii - Teresa Budzich primo voto Bielejec, secundo voto Sumirska. Uzyskując tytuł mistrza młynarskiego, zarządzała nim do 1994 roku, kiedy to młyn spłonął. Po pożarze, wykorzystując młyńską turbinę i próg wodny, założyła wraz z synem Hubertem Sumirskim małą elektrownię. Szukając dodatkowych dochodów Teresa Budzich-Sumirska otworzyła we dworze agroturystykę, która z dużym powodzeniem działa do dzisiaj pod zarządem jej wnuczki Zofii Leszczyńskiej-Niziołek. Modrzewiowy dwór zachował się w stanie prawie niezmienionym, a jego ściany zdobią rodzinne pamiątki jeszcze z czasów przedwojennych. Park Stefanii Budzich rozciąga się wzdłuż rzeki Wkry. Zachował się starodrzew i część pierwotnego malowniczego założenia.

Więcej zdjęć w Galerii
Zdjęcia archiwalne ze zbiorów Pani Zofii Leszczyńskiej-Niziołek


Źródła:

  • Archiwum rodzinne Pani Zofii Leszczyńskiej-Niziołek
  • Gazeta Korrespondenta Warszawskiego y Zagranicznego 1808
  • Kuryer Polski 1831
  • Dziennik Urzędowy Gubernii Warszawskiej 1848
  • Gazeta Codzienna 1848
  • Warszawska Gazeta Policyjna 1849
  • Dziennik Powszechny 1863
  • Gazeta Polska 1868, 1906, 1935
  • Dziennik Warszawski 1870
  • Gazeta Warszawska 1873, 1874
  • Gazeta Świąteczna 1884
  • Gazeta Handlowa 1894
  • Kurjer Warszawski 1894, 1900, 1902, 1906, 1922, 1936
  • Księga Adresowa Królestwa Polskiego na Rok 1902
  • Rocznik Polskiego Przemysłu i Handlu 1936
  • Adam Boniecki, Herbarz polski T.2, Warszawa 1900
  • Słownik historyczno-geograficzny ziem polskich w średniowieczu, edycja elektroniczna
  • Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Tom I, V, IX, Warszawa
  • Wiktor Mieszkowski, Nazwy miejscowe powiatu żuromińskiego, Bieżuńskie Zeszyty Historyczne 22/2007
  • Zorza 1917
  • Polska Zbrojna 1926
  • Kurjer Bydgoski 1935
  • Obwieszczenia Publiczne 1937
Zespół Dworsko-parkowy
Skład zespołu Dwór, park, zabudowania gospodarcze
Zastosowanie Gospodarstwo agroturystyczne
Rejestr zabytków Brak wpisu
Dostępność obiektu Dostępny

Lokalizacja

Mostowa 20, 09-300, Brudnice, Polska

Telefon: (23) 657-27-79
Tel. kom.: 664-566-886
Strona www: www.facebook.com/dworeknadwkra
Email: dworekbrudnice@gmail.com

Komentarze